Rodzaje ryzyka inwestycyjnego

Zasadniczym instrumentem rynku inwestycyjnego w ubezpieczeniach na życie są inwestycje w papiery wartościowe. Przy inwestowaniu w papiery wartościowe ryzyko daje się zmierzyć. W związku z tym prowadzenie odpowiedniej polityki inwestycyjnej daje możliwość ograniczenia poziomu ryzyka. Nie oznacza to, że zostaje ono całkowicie wyeliminowane.

Reklamowane przez towarzystwa ubezpieczeniowe fundusze inwestycyjne oferowane w ramach polis z funduszem inwestycyjnym, bez względu na to, jak są nazywane: bezpieczne, gwarantowane itp., obciążone są pewnym stopniem ryzyka. Stąd w polityce inwestycyjnej towarzystw tak bardzo istotne jest nie tylko zidentyfikowanie rodzaju ryzyka inwestycyjnego, ale właściwe nim zarządzanie. Pochodną niewłaściwego zarządzania ryzykiem inwestycyjnym przez towarzystwa ubezpieczeniowe jest rozczarowanie jego klientów w sytuacji zgromadzenia niezadowalających środków finansowych na rachunkach inwestycyjnych polis ubezpieczeniowych. Wśród ryzyk związanych z inwestycjami w papiery wartościowe można wymienić^[1]:

• ryzyko niewypłacalności,
• ryzyko braku płynności,
• ryzyko zmienności otoczenia,
• ryzyko rynku,
• ryzyko stopy procentowej,
• ryzyko walutowe.

Ryzyko niewypłacalności

Ryzyko niewypłacalności występuje wtedy, gdy dłużnik (emitent papieru wartościowego) może utracić zdolność do spłacania długu wskutek nierozważnego gospodarowania lub sprzeniewierzenia środków. Ryzyko to powinno być w znacznym stopniu ograniczone przez towarzystwa ubezpieczeniowe poprzez staranną analizę finansową emitenta i sposobu wykorzystania powierzonych środków.

W zależności od wiarygodności kredytowej oraz pozycji finansowej emitenta istnieje ryzyko niewypłacalności. Zmiana pozycji finansowej emitenta na rynku lub ograniczenie perspektyw jego rozwoju mogą mieć negatywny wpływ na cenę jego akcji^[2].

Ryzyko niedotrzymania warunków pojawia się wtedy, gdy emitent papieru wartościowego nie dotrzymuje warunków określonych w kontrakcie, tzn. emitent nie płaci przewidzianych kontraktem sum pieniężnych lub nie dotrzymuje terminów tych płatności^[3].

Ryzyko braku płynności

Ryzyko płynności występuje w przypadku instrumentów finansowych o niewielkim rynku, które stosunkowo trudno sprzedać po spodziewanej cenie^[4].

Jeśli zaistnieje potrzeba skorzystania z zainwestowanych środków przed kontraktowym terminem realizacji zobowiązania, możliwe jest poniesienie znacznej straty w wyniku przedwczesnej sprzedaży, szczególnie gdy nie istnieje rozwinięty rynek wtórny dla danego typu inwestycji. Towarzystwa ubezpieczeniowe powinny z natury rzeczy gromadzić oszczędności długoterminowe, a płynność inwestycji dostosowywać do oczekiwanych wypłat.

W przypadku niektórych walorów niewielka skala obrotów na rynku uniemożliwia szybką reakcję inwestycyjną bez znaczącego wpływu na cenę papierów wartościowych^[5].

Ryzyko płynności pojawia się wtedy, gdy występują kłopoty ze sprzedażą papieru wartościowego w krótkim okresie po oczekiwanej przez inwestora cenie^[6].

Ryzyko zmienności otoczenia

Wpływ zmian regulacji podatkowych; ewentualna utrata możliwości korzystnej reinwestycji uzyskanych środków. Praktyczne możliwości zapobiegania temu ryzyku są bardzo ograniczone, zwłaszcza na młodych rynkach kapitałowych, do których zaliczany jest rynek kapitałowy w Polsce.

Przy rozpatrywaniu problemu zmienności rynku najczęściej podejmuje się problem możliwości odniesienia krótkoterminowych strat związanych ze spadkiem cen akcji w które zainwestowano (ryzyko inwestycyjne) lub straty wynikające z ogólnego spadku cen akcji (ryzyko rynkowe)^[7]. Akcje zwykłe są określane jako inwestycja „ryzykowna” biorąc pod uwagę ich tendencję do gwałtownych oraz często nieprzewidzianych spadków i wzrostów. Ostre spadki mogą mieć również miejsce w stosunkowo krótkim czasie. Do czynników wpływających na zmianę cen akcji należą^[8]:

1. wyniki finansowe osiągane przez firmę,
2. inflacja,
3. poziom bezrobocia,
4. zmiana stóp procentowych,
5. deficyt budżetowy,
6. debaty sejmowe,
7. kryzysy rządowe,
8. kryzysy międzynarodowe,
9. wojny,
10. klęski żywiołowe.

Częste zmiany regulacji prawnych, a w szczególności dotyczących podatków, ceł, działalności gospodarczej oraz udzielanych koncesji i zezwoleń, mogą mieć istotny wpływ na sytuację finansową emitentów, a zatem ceny akcji^[9].

Ryzyko rynku

Ryzyko rynku wiąże się z ewentualną zmianą opinii o papierach wartościowych będących przedmiotem obrotu na danym rynku. Dotychczas towarzystwa ubezpieczeniowe inwestują głównie na rynku polskim, na którym zmiany przekonań o wartości akcji są stosunkowo częste i znaczące. Widoczne jest to w szczególności po dynamice „pompowania balona giełdowego” dotyczącej spółek sektora HI – TECH (zwłaszcza komputerowych i internetowych), w znacznym stopniu przewartościowanych podczas wiosny bieżącego roku.

Ryzyko rynku występuje przede wszystkim w odniesieniu do inwestowania w akcje. Wynika ono z faktu, że sytuacja pojedynczych instrumentów finansowych zależy od ogólnej sytuacji rynku^[10]. W przypadku tzw. rynku byka stopy zwrotu większości akcji rosną, co jest zjawiskiem pozytywnym dla inwestora posiadającego akcje, a zjawiskiem negatywnym dla inwestora, który dokonał krótkiej sprzedaży akcji. Z kolie w przypadku „rynku niedźwiedzia” stopy zwrotu większości akcji maleją, co jest zjawiskiem negatywnym dla inwestora posiadającego te akcje, a pozytywnym dla inwestorów którzy dokonali krótkiej sprzedaży^[11].

Ryzyko rynku występuje prawie zawsze, gdyż stopy dochodu inwestycji zależą w mniejszym lub większym stopniu od sytuacji na rynku finansowym. Na przykład w przypadku hossy na rynku akcji stopy dochodu akcji przeważającej większości spółek rosną, a w przypadku bessy na rynku akcji stopy dochodu akcji przeważającej większości spółek spadają^[12].

Ryzyko stopy procentowej

Ryzyko stopy procentowej pojawia się wtedy, gdy stopa oprocentowania papieru wartościowego (np. obligacji) jest stała, a na rynku finansowym zachodzą zmiany stóp procentowych^[13].

Wskutek zjawisk gospodarczych oprocentowanie pożyczek ulega wahaniom. W przypadku podjęcia długoterminowego kontraktu o stałym oprocentowaniu jego wartość będzie zależała od bieżącej stopy procentowej. W warunkach wciąż stosunkowo wysokiej inflacji w Polsce trudno jest określać oprocentowanie pożyczek długoterminowych – najczęściej stosowane są zmienne stopy procentowe. W takiej sytuacji ryzyko zmiany stopy procentowej jest ograniczone i zależy głównie od trafności prognozy parametru określającego oprocentowanie w przyszłości.

Ryzyko stopy procentowej wynika z tego, że na rynku finansowym zmieniają się stopy procentowe. Powoduje to zmiany wymaganych stóp dochodu inwestorów, a to z kolei zmianę wartości instrumentów finansowych, co na efektywnym rynku daje również zmiany cen. Wzrost stopy procentowej powoduje spadek ceny instrumentu, a spadek stopy procentowej może mieć pozytywne skutki lub negatywne skutki dla inwestora^[14].

Ryzyko krótkookresowych zmian cen pojawia się przy inwestycjach krótkoterminowych, gdy ceny instrumentów finansowych zmieniają się pod wpływem nastrojów rynku, o których nierzadko decydują czynniki emocjonalne^[15].

Ryzyko walutowe

Ryzyko kursu walutowego pojawia się wtedy, gdy instrument, w który się inwestuje, jest wyrażony w innej walucie^[16].

Inwestowanie w aktywa zagraniczne powoduje, że o wysokości dochodu, liczonego w polskich złotych, decydują dwa czynniki: dochód z inwestycji otrzymany w walucie obcej oraz kurs wymiany tej waluty na polskie złote. Wzrost wartości polskiego złotego względem walut obcych może obniżyć dochód z inwestycji.

Ryzyko inwestowania jest określone poprzez zmienność ceny papieru wartościowego. Fluktuacje ceny rynkowej uwidaczniają różnorodność postrzegania danej inwestycji przez poszczególne grupy inwestorów. Im większa zmienność ceny, tym większe ryzyko, tym trudniej jest przewidzieć wartość danej inwestycji w przyszłości.

Inwestor dysponujący zróżnicowanym portfelem inwestycji w znacznym stopniu ogranicza poziom ryzyka. Dzieje się tak, gdyż inwestując w różne papiery wartościowe, ogranicza się wpływ wahań cen poszczególnych walorów. Ze względu na naturę danej inwestycji, spadkowi ceny jednego waloru często towarzyszy wzrost wartości innego (np. gdy rośnie cena pamięci półprzewodnikowych, zyskują na wartości akcje firm produkujących elementy półprzewodnikowe, ale jednocześnie obniża się wycena wartości montowni komputerowych – z uwagi na wyższy koszt pamięci nieodzownych do produkcji komputerów). Analogicznie, gdy rośnie inflacja, wzrasta wartość obligacji indeksowanych, ale maleje cena obligacji o stałym oprocentowaniu. Powyższy związek rzadko jest tak jednoznaczny, lecz dysponując odpowiednio dobranym portfelem, można praktycznie wyeliminować ryzyko związane z wyborem konkretnych akcji. Dochód z inwestycji będzie uzależniony jedynie od ryzyka wynikającego z charakterystyki danego rynku.

Poprzez rozszerzenie portfela o inwestycje międzynarodowe można zdywersyfikować i to ryzyko, które będzie wiązać się z kondycją gospodarki światowej.

Należy jednak zdawać sobie sprawę, że pochodną ograniczenia ryzyka jest zmniejszenie zdolności do uzyskiwania ponadprzeciętnych dochodów^[17].

Rozpatrując ryzyko w zależności od częstotliwości występowania wyróżnimy ryzyko systematyczne i specyficzne. Źródłem ryzyka systematycznego są czynniki ogólnogospodarcze, i są one związane z realizacją wszystkich projektów inwestycyjnych. Natomiast źródłem ryzyka specyficznego są czynniki mezogospodarcze i mikrogospodarcze. Ryzyko tego typu dotyczy konkretnych projektów i może dotyczyć tylko określonego wariantu danego projektu.

Rozpatrując ryzyko względem skutków decyzji inwestycyjnej w globalnej strategii przedsiębiorstwa rozróżnić można^[18]:

• ryzyko projektu inwestycyjnego będącego wynikiem trafności założeń technicznych i ekonomiczno-finansowych danego projektu.
• ryzyko przedsiębiorstwa i jego właściciela, które zależy od relacji między korzyściami osiągniętymi z realizacji danego projektu a korzyściami związanymi z eksploatowaniem majątku będącego w dyspozycji tego przedsiębiorstwa. Ryzyko właścicieli natomiast związane jest z ryzykiem systematycznym i jest w pewnym stopniu uzależnione od ryzyka pojedynczego projektu.

W strategii inwestycyjnej ważną rolę odgrywa analiza ryzyka operacyjnego i finansowego. Ryzyko operacyjne powiązane jest ze zmianami w strukturze aktywów – zmiana elementów majątku trwałego i obrotowego. Ryzyko operacyjne wynika ze stopnia wpływu zmian sprzedaży na kształtowanie się zysku operacyjnego. Ryzyko finansowe natomiast, którego wyznacznikiem są zmiany w strukturze pasywów firm, czyli wyników pionowej i poziomej struktury bilansu. Mogą to być zmiany relacji w strukturze kapitału (kapitał własny i obcy) lub zobowiązań i należności.

Wszystkie decyzje inwestycyjne muszą być poprzedzone wstępną analizą czynników i źródeł ryzyka, a także określeniem możliwości pomiaru ryzyka przy uwzględnieniu jego rodzajów.

Ogólnie rzecz ujmując, ryzyko kursów walut występuje, gdy instrument finansowy, w który się inwestuje jest denominowany w innej walucie niż waluta kraju inwestora. Wtedy zmiany kursu walutowego powoduje, że stopy zwrotu wyrażona w dwóch różnych walutach nie są takie same. Ryzyko kursów walut może mieć skutki pozytywne dla inwestora inwestującego w obcej walucie (gdy występuje deprecjacja kursu walutowego) lub negatywne (gdy występuje aprecjacja kursu walutowego)^[19].

Istnieje jeszcze ryzyko branży, które wynika z inwestowania w akcje spółek określonej branży, która ze względu na swoją specyfikę może być obarczona znacznie większym ryzykiem niż inne branże, a także ryzyko specyficzne spółki, które wynika z istnienia czynników wysokiego ryzyka właściwych jedynie dla danej spółki.

Rodzajów ryzyka jest oczywiście więcej. Należy pamiętać o następującej ważnej regule: „im wyższe ryzyko inwestycji, tym wyższa powinna być stopa dochodu tej inwestycji”^[20]. Zgodnie z tą regułą inwestycje o wyższym ryzyku powinny przynosić wyższą stopę dochodu. Wynika z tego, że za każdy dodatkowy rodzaj ryzyka, który ponosi inwestor, powinien on otrzymać dodatkową premię w postaci wyższej stopy dochodu.

Reasumując, inwestowanie jest złożonym procesem, inwestować należy umiejętnie. Przede wszystkim nie należy traktować rynku kapitałowego, np. giełdy, jako kasyna gry. Należy starać się korzystać ze wszystkich dostępnych informacji, zasięgać niezależnych opinii. Na początku należy inwestować ostrożnie. Dobrze jest również na początku przez jakiś okres inwestować „na sucho”, czyli na papierze i sprawdzać, jakie to daje wyniki. A najważniejszym czynnikiem, który należy wziąć pod uwagę przy inwestowaniu na rynku kapitałowym jest ryzyko inwestycyjne^[21].