Podstawy prawne giełd pieniężnych w II Rzeczpospolitej

2.1 Podstawy prawne i ustawodawstwo związane z giełdami w Rzeczpospolitej.

Organizację funkcjonowania giełd jak i ustawodawstwo dotyczące wszystkich jej aspektów normowane w II Rzeczpospolitej było ustawami wydawanymi zarówno przez Prezydenta Rzeczpospolitej jak i Ministra Skarbu w porozumieniu z Ministrem Przemysłu i Handlu.

I tak rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 28 grudnia 1924 r. stanowiło o organizacji giełd.

Na podstawie punktu E 6, art. l i art. 2 ustawy z dnia 31 lipca 1924 r. o naprawie Skarbu Państwa i poprawie gospodarstwa społecznego (Dz. U. R. P. Nr. 71, poz. 687) i zgodnie z uchwałą Rady Ministrów z dnia 22 grudnia 1924 r. zostało ustanowione, że giełdy mogą być pieniężne i towarowe. Giełdy pieniężne podlegały nadzorowi Ministra Skarbu; pozwolenia na ich otwarcie wydawał według swego uznania Minister Skarbu w porozumieniu z Ministrem Przemysłu i Handlu.

Giełdy towarowe podlegały nadzorowi Ministra Przemysłu i Handlu; pozwolenia na ich otwarcie wydawał według swego uznania Minister Przemyślu i Handlu w porozumieniu z Ministrem Skarbu, a w zakresie giełd, na których przedmiotem obrotu miały być produkty gospodarstw rolnych, również w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa.

Nadzór nad giełdami sprawował właściwy minister (§ l) za pośrednictwem mianowanego przez siebie dla każdej giełdy komisarza giełdowego względnie jego zastępcy.

Zastępców komisarzy na giełdach towarowych, na których przedmiotem obrotu były produkty gospodarstw rolnych, mianował Minister Przemysłu i Handlu w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa.

Do zakresu działania komisarza giełdowego należało w szczególności:

1. czuwanie nad przestrzeganiem obowiązujących na giełdzie przepisów i usuwaniem nadużyć, z prawem wniosku o wytaczanie spraw dyscyplinarnych;

2. uczęszczanie na zebrania giełdowe i ogólne zgromadzenia członków giełdy w charakterze organu kontrolującego;

3. składanie wniosków do rozpatrzenia przez radę giełdową;

4. udział w obradach rady giełdowej z głosem doradczym oraz w komisji dyscyplinarnej (§ 25);

5. zawieszanie na przeciąg 8 dni uchwał rady giełdowej, naruszających przepisy prawne lub statut giełdy; zawieszenie następowało w ciągu 48 godzin po powzięciu uchwały.

Właściwy minister mógł zawieszoną uchwałę uchylić w ciągu 8 dni od dnia zawieszenia, względnie mógł w ciągu tego czasu uchylić zawieszenie.

Koszty nadzoru państwowego pokrywane były z funduszów danej giełdy w wysokości oznaczonej przez właściwego ministra po wysłuchaniu odnośnej rady giełdowej.

Przedmiotem obrotów na giełdzie pieniężnej były papiery wartościowe, weksle, czeki, przekazy, waluty, monety i szlachetne kruszce (złoto i srebro). Były nim także wartości niezastrzeżone giełdom pieniężnym.

Minister Skarbu po wysłuchaniu rad giełdowych wydawał w drodze rozporządzenia przepisy o dopuszczaniu poszczególnych wartości do obrotów i notowań oraz o wykluczaniu ich z obrotów na giełdach pieniężnych.

Członkami giełd pieniężnych mogli być wpisani do rejestru handlowego kupcy i spółki handlowe. O przyjęciu członków giełdy decydowała rada giełdowa w granicach określonych w statucie.

W razie odmowy przyjęcia w poczet członków giełdy pieniężnej osoby prowadzącej przedsiębiorstwo bankierskie na podstawie koncesji rządowej lub spółdzielni kredytowej, posiadającej zezwolenie Ministra Skarbu na wykonywanie czynności giełdowych, przysługiwało tej osobie, względnie spółdzielni prawo wniesienia odwołania do izby handlowej właściwej dla miejscowości, w której znajduje się dana giełda. O ile giełda była położona na obszarze, na którym dotychczas nie była wprowadzona działalność izb handlowych, odwołanie w tych wypadkach od decyzji rady giełdowej musiało być skierowane do Ministra Skarbu.

W wypadkach wymienionych wyżej o przyjęciu w poczet członków giełdy decydowała ostatecznie izba handlowa, względnie Minister Skarbu.

Minister Przemysłu i Handlu w porozumieniu z Ministrem Skarbu, w zakresie giełd, na których przedmiotem obrotu są produkty gospodarstw rolnych, również w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa, ustalał w drodze rozporządzenia warunki należenia do giełd towarowych.

Pozbycie własności przedsiębiorstwa, należącego do członka giełdy osoby fizycznej lub spółki, nieposiadającej osobowości prawnej, oraz zmiana prawnej organizacji przedsiębiorstwa powodowała utratę członkostwa giełdy.

W razie zmiany przedmiotu przedsiębiorstwa rada giełdowa decydowała czy następuje utrata członkostwa giełdy.

Członkowie giełdy mogli być zastępowani na giełdzie przez wpisanych do rejestru handlowego i dopuszczonych przez radę giełdową:

1. zarządców spółek handlowych o osobowości prawnej;

2. prokurentów posiadających prawo samoistnego zastępstwa na giełdzie.

Poza tym członkowie giełdy, którzy prowadzą przedsiębiorstwo bankierskie na podstawie koncesji rządowej, a na giełdzie towarowej członkowie wszyscy, mogli być zastępowani na giełdzie przez prawnie należycie umocowanych pełnomocników, nie odpowiadających warunkom wymienionym wyżej, jednak posiadających pełnomocnictwa do zawierania transakcji giełdowych bez ograniczeń ze strony mocodawców. Za działalność tych pełnomocników na giełdzie mocodawcy ponosili całkowitą odpowiedzialność.

Spółki handlowe, nie posiadające osobowości prawnej, mogły być zastępowane na giełdzie tylko przez jedną osobę, o ile rada giełdowa nie postanowiła inaczej w poszczególnych wypadkach.

Rada giełdowa na początku każdego roku kalendarzowego decydowała na pierwszym posiedzeniu o dopuszczeniu na giełdę w roku bieżącym wszystkich dotychczasowych pełnomocników.

Pełnomocnicy, będący członkami rady giełdowej, nie podlegają corocznej decyzji rady o dalszym dopuszczeniu na giełdę.

Rada giełdowa przy dopuszczeniu na giełdę nowych pełnomocników i przy co rocznym dopuszczeniu dotychczasowych pełnomocników stwierdzała ich stosunek służbowy do członków giełdy dających pełnomocnictwa.

Nie mogli być członkami giełdy względnie nie mogli zastępować członka na giełdzie:

1. osoby skazane prawomocnie: na obszarze mocy obowiązującej rosyjskiego kodeksu karnego z r. 1903 na karę, z którą łączy się pozbawienie lub ograniczenie praw – na czas trwania tego pozbawienia lub ograniczenia⁴⁰;

2. na obszarze mocy obowiązującej austriackiego kodeksu karnego z r. 1852, za zbrodnię, przekroczenia kradzieży, sprzeniewierzenia i uczestnictwa w tychże⁴¹, przekroczenia oszustwa, występki przewidziane w cesarskim rozporządzeniu z dnia 12 października 1914 r o lichwie⁴², przestępstwa przewidziane w § l ustawy z dnia 25 maja 1863 r. o przepisach karnych przeciwko udaremnieniu egzekucji⁴³ , przestępstwa przewidziane w ustawie z dnia 2 lipca 1920 r. o zwalczaniu lichwy wojennej⁴⁴ – przez okres czasu przewidziany w ustawie z dnia 15 listopada 1867 r.⁴⁵;

3. na obszarze mocy obowiązującej niemieckiego kodeksu karnego z r. 1871, na pozbawienie obywatelskich praw honorowych na. czas trwania tego pozbawienia;

4. niewypłacalni, na czas trwania postępowania upadłościowego, a po jego ukończeniu uznani za winnych bankructwa – przez okres 3 lat po odbyciu kary;

5. wykluczeni z którejkolwiek giełdy przez radę giełdową za niewykonanie wyroku sądu rozjemczego i wykluczeni w drodze orzeczenia komisji dyscyplinarnej – przez okres 3 lat od dnia wykluczenia.

Nie mogli wykonywać swych praw członka giełdy osobiście oraz nie mogli zastępować członka na giełdzie;

1. duchowni;

2. niewłasnowolni;

3. czynni wojskowi, sędziowie zawodowi, urzędnicy państwowi i samorządowi oraz funkcjonariusze zakładów i przedsiębiorstw państwowych i samorządowych z wyjątkiem wypadków, gdy zastępowali oni na giełdzie tego rodzaju zakłady i przedsiębiorstwa, władze lub urzędy państwowe.

Na giełdach towarowych rada giełdowa mogła dopuszczać na giełdę osoby, nie będące członkami giełdy, ani ich pełnomocnikami (tzw. uczestnicy giełdy).

Uczestnikami giełdy nie mogły być osoby pozbawione prawa uczęszczania na giełdę przez czas, na jaki ich prawa tego pozbawiono.

Uczestnicy giełdy towarowej korzystają z praw członków z wyłączeniem prawa brania udziału w walnych zgromadzeniach członków giełdy oraz czynnego i biernego prawa wyboru do władz i organów giełdy Poza tym do uczestników giełdy stosowały się analogicznie wszelkie przepisy, odnoszące się do członków giełdy.