W pracy z ekonomii dobór słów wpływa na znaczenie przedstawianych ustaleń. Zmiana jednego terminu może sprawić, że opis przychodów stanie się nieuprawnioną wypowiedzią o zysku, a spowolnienie wzrostu cen zostanie nazwane ich spadkiem. Dlatego redakcja językowa wymaga czegoś więcej niż usunięcia literówek i powtarzających się wyrazów. Trzeba sprawdzić, czy każde zdanie nazywa właściwą wielkość i zachowuje sens przeprowadzonego rozumowania. Dobry styl akademicki pozwala tę treść odczytać bez zgadywania, co autor miał na myśli. W pracy licencjackiej i magisterskiej warto rozwijać go poprzez świadomy wybór terminów oraz kontrolę tego, jakie informacje rzeczywiście przekazuje wypowiedź.
Fachowość zaczyna się od jasnego zdania
Zdanie „Nastąpiła poprawa parametrów ekonomicznych przedsiębiorstwa” brzmi poważnie, ale pozostawia wiele niewiadomych. Nie wiadomo, jakie parametry się zmieniły, w którym okresie i według jakiego kryterium oceniono zmianę. Jeśli analizowałeś koszt obsługi zamówienia, nazwij właśnie tę wielkość. Możesz napisać: „W badanym kwartale średni koszt obsługi zamówienia był niższy niż w kwartale poprzednim”. Taka wypowiedź pozwala później dodać wartość zmiany i jej interpretację. Ogólne określenie „poprawa” można pozostawić wtedy, gdy wcześniej wyjaśniono podstawę oceny. Termin specjalistyczny jest przydatny, jeśli zawęża znaczenie, a nie tylko nadaje zdaniu uroczysty ton.
Sprawdź również konstrukcję zdania: zamiast „dokonano przeprowadzenia analizy zróżnicowania cen” wystarczy „przeanalizowano zróżnicowanie cen”. Podobne ograniczanie rozbudowanych konstrukcji rzeczownikowych zaleca standard prostego języka współtworzony przez polskie ośrodki naukowe. W tekście akademickim zachowuj jednak terminy potrzebne do ścisłego opisu i stosuj przyjętą konwencję wypowiedzi. Forma bezosobowa może być czytelna, jeśli wiadomo, jaką czynność wykonano w badaniu. Gdy opisujesz zachowanie uczestników rynku, nazwij ich wprost: „przedsiębiorstwa ograniczyły zamówienia” przekazuje więcej niż samo „nastąpiło ograniczenie”. Długość zdania dostosuj do treści; rozbudowane zdanie ma sens, dopóki relacje między jego częściami pozostają jasne.
Zachowuj stałe nazwy pojęć
Powtarzanie terminu ekonomicznego często służy precyzji. Jeśli opisujesz przychody ze sprzedaży, nie zastępuj tej nazwy kolejno dochodem, zyskiem i wpływami tylko po to, aby uniknąć powtórzenia. Poszczególne określenia mogą odnosić się do innych kategorii, a ich zamiana zmienia przedmiot wypowiedzi. Przychody ze sprzedaży mają określony zakres, przedstawiony na przykład w słowniku pojęć GUS. Informacja o ich wzroście sama nie ustala, jak zmienił się zysk przedsiębiorstwa. Podobnie wzrost kwoty zysku nie rozstrzyga jeszcze o wzroście wskaźnika rentowności, który odnosi wynik do określonej podstawy. Zróżnicowanie stylu uzyskuj przede wszystkim przez składnię, a nie przez wymianę nazw analizowanych wielkości.
Konsekwencja dotyczy także nazw podmiotów i grup: pracownicy, zatrudnieni, osoby pracujące i respondenci nie muszą oznaczać tego samego zbioru. Jeżeli badanie obejmuje określoną kategorię, zachowuj jej nazwę również w komentarzach i wnioskach. Przy terminie mającym kilka ujęć wskaż znaczenie przyjęte w pracy, a później trzymaj się go w całym tekście. Krótka robocza lista kluczowych pojęć z informacją, jak je rozumiesz, ułatwi kontrolę słownictwa podczas redakcji. Szczególnie sprawdzaj miejsca, w których łączysz fragmenty pisane w różnym czasie, ponieważ właśnie tam łatwo o niezamierzoną zmianę nazwy.
Procenty, udziały i średnie wymagają właściwych określeń
Procent i punkt procentowy przekazują różne informacje o zmianie. Przyjmijmy hipotetyczną zmianę udziału pewnej kategorii wydatków. Początkowo wynosił on 10%, a następnie wzrósł do 12%. Różnica wynosi 2 punkty procentowe, natomiast względny wzrost udziału to 20% jego wartości początkowej. Zdanie „udział zwiększył się o 2%” opisywałoby inną zmianę. Możesz więc podać oba wyniki, jeśli każdy jest potrzebny, ale wyraźnie nazwij sposób porównania. Rozróżnienie to wyjaśniają również materiały Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej. Przy zapisie „dwukrotnie” pamiętaj natomiast, że podwojenie wartości oznacza wzrost o 100%, a nie o 200%.
Oddziel też zmianę udziału od zmiany kwoty. Wyobraź sobie, że wydatki pewnej kategorii stanowiły 20% budżetu wynoszącego 100 mln zł, a później 15% budżetu równego 160 mln zł. Ich udział zmalał, lecz kwota wzrosła z 20 do 24 mln zł. Sformułowanie „ograniczono wydatki” byłoby w tym przypadku mylące, jeśli odnosiłoby się do wartości pieniężnej. Precyzyjny opis powinien wskazać, że zmniejszył się udział kategorii w budżecie, przy jednoczesnym zwiększeniu jej kwoty. Obie informacje można zawrzeć w jednym rozwiniętym komentarzu, dzięki czemu odbiorca nie musi odgadywać, czy słowa „wzrost” i „spadek” dotyczą części, całości czy relacji między nimi.
Nazwy miar statystycznych również zachowuj bez zamiany. W kolejnym fikcyjnym zestawie pięć miesięcznych wynagrodzeń brutto wynosi 5000, 5000, 5000, 5000 i 25 000 zł. Średnia arytmetyczna jest równa 9000 zł. Mediana wynosi natomiast 5000 zł. Zdanie o średnim wynagrodzeniu nie oznacza zatem, że większość osób otrzymuje właśnie taką kwotę. W tym przykładzie nikt jej nie otrzymuje. Mediana opisuje położenie środkowe uporządkowanego zbioru, natomiast średnia powstaje przez podzielenie sumy wartości przez ich liczbę. Przy korzystaniu z publikowanych danych sprawdzaj dokładną definicję miary. Znaczenie mają również zasady ujmowania wynagrodzeń, co pokazuje definicja mediany wynagrodzeń GUS.
Odróżniaj poziom zjawiska od tempa jego zmiany
Spowolnienie wzrostu nie musi oznaczać spadku analizowanej wielkości. Szczególnie łatwo pomylić te informacje przy opisywaniu inflacji. Załóżmy, że hipotetyczny indeks cen miał początkowo wartość 100, po roku 110, a po następnym 116,6. Roczna stopa wzrostu cen obniżyła się wtedy z 10% do 6%, choć poziom cen nadal się zwiększał. Zapis „ceny spadły, ponieważ inflacja była niższa” zmieniałby sens danych. Właściwe będzie stwierdzenie, że zmniejszyło się roczne tempo wzrostu ogólnego poziomu cen. Związek między stopą inflacji a porównaniem poziomu cen w czasie przedstawia wyjaśnienie Europejskiego Banku Centralnego. Podobną kontrolę językową stosuj przy opisie produkcji, dochodów czy liczby klientów: nazwij, czy zmienia się sama wielkość, jej przyrost, czy tempo wzrostu.
Wskaż również podstawę czasową porównania. Zwroty „sprzedaż zwiększyła się w maju” i „sprzedaż w maju była wyższa niż rok wcześniej” nie przekazują identycznej informacji. Pierwszy bez dodatkowego kontekstu pozostawia pytanie, z jakim okresem zestawiono maj. Jeżeli analizujesz zmianę miesięczną, napisz to wprost albo zastosuj wcześniej objaśniony skrót. Nie przechodź w jednym komentarzu od porównania z poprzednim miesiącem do porównania rocznego bez zaznaczenia tej zmiany. Przy opisie zmian wielkości pieniężnych określenie „realny” powinno wskazywać na uwzględnienie zmian cen, zgodnie z przyjętym sposobem ich pomiaru. Dokładne określenie podstawy porównania często pozwala usunąć pozorną sprzeczność między zdaniami.
Siła słów powinna odpowiadać treści ustalenia
Określenia „istotny”, „znaczny” i „wyraźny” wymagają uważnego użycia, zwłaszcza że w tekście ekonomicznym słowo „istotny” może zostać odczytane jako odniesienie do wyniku procedury statystycznej albo jako zwykła ocena znaczenia. Nazwij wyraźnie istotność statystyczną, gdy odwołujesz się do wyniku zastosowanej procedury, a przy ocenie znaczenia gospodarczego zmiany pokaż punkt odniesienia uzasadniający tę ocenę. Sama duża liczba nie wyjaśnia jeszcze, dlaczego rezultat jest ważny. W wielu miejscach najczytelniejszy będzie dokładny opis wielkości różnicy, po którym osobno przedstawisz jej znaczenie. Unikniesz w ten sposób przymiotnika, który pozornie wzmacnia wypowiedź, lecz pozostawia niejasne kryterium.
Podobnej uwagi potrzebują czasowniki „dowodzi”, „potwierdza” i „powoduje”. Sprawdź, czy zdanie opisuje zaobserwowaną różnicę, wyjaśnienie autora czy ustalony skutek działania. W komentarzu do prostego porównania sformułowanie „wyższym wydatkom towarzyszyła wyższa sprzedaż” może wierniej oddawać treść niż „wydatki spowodowały wzrost sprzedaży”. Z kolei zamiast ogólnego „wybrano optymalny wariant” można napisać, że określony wariant miał najniższy oszacowany koszt spośród trzech porównanych. Nie oznacza to konieczności osłabiania każdego zdania zwrotami „być może” i „wydaje się”. Wynik obliczenia możesz przedstawić stanowczo. Większej ostrożności może wymagać dalsza interpretacja. Precyzja polega na dobraniu właściwego zakresu twierdzenia, a nie na stałym zwiększaniu lub zmniejszaniu pewności wypowiedzi.
Wprowadzaj skróty i terminy obce z myślą o czytelniku
Skrót ułatwia lekturę wtedy, gdy jego znaczenie jest rozpoznawalne i pozostaje stałe. Przy pierwszym użyciu mniej oczywistego skrótu podaj pełną nazwę, a następnie stosuj wybrany zapis konsekwentnie. Nie twórz skrótowca dla określenia, które wystąpi w pracy tylko raz lub dwa razy. Czytelnik musiałby zapamiętać dodatkowy znak bez wyraźnej korzyści. Przy nazwach wskaźników sprawdź również, czy podobne skróty nie odnoszą się w wykorzystanych materiałach do różnych konstrukcji. Jeśli tak jest, wyjaśnij przyjęte rozumienie i nie pozostawiaj tego zadania domysłom odbiorcy. Sam wykaz skrótów na końcu lub początku dokumentu nie zawsze zastępuje objaśnienie potrzebne w miejscu pierwszego wystąpienia.
Angielski termin wprowadzaj wtedy, gdy pomaga rozpoznać pojęcie lub powiązać je z literaturą. Najpierw sprawdź, czy polski odpowiednik przekazuje to samo znaczenie. Jeśli tak, możesz podać nazwę angielską przy pierwszym wystąpieniu, a dalej konsekwentnie używać polskiej. Uważaj jednak na mechaniczny przekład słów o kilku zastosowaniach. Wyraz „significant” nie w każdym kontekście oznacza istotność statystyczną, a „evidence” nie zawsze uzasadnia tłumaczenie jako rozstrzygający dowód. Wybór zależy od sensu całej wypowiedzi i sposobu wykorzystania materiału. Unikaj również naprzemiennego stosowania kilku tłumaczeń jednego terminu, jeśli mogłoby to sugerować istnienie odrębnych kategorii. Fachowe słownictwo ma ułatwiać śledzenie rozumowania. Dlatego objaśnienie trudnego pojęcia bywa cenniejsze niż jego częste powtarzanie w obcym języku.
Przeczytaj tekst pod kątem znaczenia, nie tylko poprawności
Podczas końcowej redakcji wyszukaj słowa, które łatwo ukrywają nieprecyzyjną myśl: „poprawa”, „wzrost”, „wpływ”, „istotny”, „optymalny” oraz ogólne odwołania typu „to” i „powyższe”. Przy każdym sprawdź, czy wiadomo, jakiej wielkości lub oceny dotyczy. Następnie porównaj nazwy używane w tekście z nazwami w tabelach i na wykresach. Upewnij się, że po zmianie sformułowania nadal opisujesz tę samą kategorię, jednostkę i podstawę porównania. Przeczytaj też dłuższe zdania, zwracając uwagę na wykonawcę czynności oraz związki między częściami wypowiedzi. Jeśli dopiero ustne wyjaśnienie pozwala zrozumieć zdanie, przenieś potrzebną informację do tekstu. Tak przeprowadzona redakcja poprawia również merytoryczną jakość pracy, ponieważ ujawnia miejsca, w których niejasne słowo zastępowało niedokończone rozumowanie.