Najważniejsze giełdy na świecie.
Do najważniejszych giełd na świecie zaliczamy dziś giełdy stolicach – ale nie tylko – najpotężniejszych państw świata, w których gospodarka dyktuje warunki reszcie świata i jest wyznacznikiem giełd w nich działających. Do tych najpotężniejszych zaliczyć należy giełdy w Tokio, Nowym Jorku, Londynie, Zurichu i Frankfurcie.
Giełda tokijska, Kabuto Cho, powstała w 1878 roku. Jej zasadniczy rozwój nastąpił jednak po II wojnie światowej, w okresie szybkiego rozwoju gospodarczego Japonii. W ciągu ostatnich lat giełda tokijska rywalizowała z giełdą nowojorską, jeżeli chodzi o wielkość obrotów i w 1986 roku wysunęła się na pierwsze miejsce. Oprócz giełdy tokijskiej w Japonii działają giełdy w siedmiu innych miastach, ale na Tokio przypada około 80 proc. obrotów giełdowych22.
Członkami tokijskiej giełdy mogą być wyłącznie firmy maklerskie, które otrzymały zgodę ministra finansów na przeprowadzanie operacji giełdowych.
Osoby fizyczne, banki, firmy ubezpieczeniowe jak również firmy maklerskie, ale nie posiadające licencji, mogą zawierać transakcje na giełdzie wyłącznie za pośrednictwem licencjonowanych firm.
Członkami zwyczajnymi giełdy są firmy maklerskie, które mają prawo realizować na giełdzie operacje kupna jak i sprzedaży papierów zarówno na własny rachunek jak i na zlecenie. Oprócz tego są one uprawnione do organizowania subskrypcji akcji i ich sprzedaży jak również do lokowania nowych papierów wartościowych. Tego typu członków zwyczajnych liczy giełda tokijska23.
Drugą grupę członków giełdy stanowią saitori (pośrednicy), którzy zajmują się wyłącznie pośrednictwem. Do ich obowiązków należy ustalanie kursu papierów wartościowych.
Członkami specjalnymi są natomiast firmy maklerskie zajmujące się sprzedażą i kupnem papierów między japońskimi giełdami, czyli arbitrażem. W sumie, w Japonii działa ponad 250 firm maklerskich dysponujących 2500 kantorami i zatrudniających łącznie ponad 120 tysięcy osób.
Przedmiotem obrotu na giełdzie w Tokio są przede wszystkim akcje krajowych firm. Dopiero w ostatnich latach pojawiły się na niej akcje zagranicznych przedsiębiorstw i ich liczba szybko rośnie. W 1988 roku na giełdzie zarejestrowanych było 56 akcji cudzoziemskich firm. Nieznaczny jest jej obrót papierami wartościowymi o stałym dochodzie. Do 1988 roku na tokijskiej giełdzie można było dokonywać w zasadzie wyłącznie operacji kasowych. Dopiero we wrześniu 1988 roku zezwolono na dokonywanie operacji terminowych, co od razu wpłynęło na wielkość obrotów giełdowych. Dość powiedzieć, że w ciągu trzech miesięcy zawarto kontrakty na sumę 30 miliardów dolarów.
Giełda tokijska jest otwarta od poniedziałku do soboty w godzinach od 9 do 11 i w te same dni, ale bez piątku również od 13 do 15. Handel papierami wartościowymi zaczyna się od określenia kursu otwarcia. a następnie ustalany jest zgodnie z popytem i podażą. Przy zakupie papierów wartościowych pierwszeństwo daje się większym zamówieniom, natomiast przy sprzedaży, zleceniom z najniższymi limitami.
Podobnie jak i na innych giełdach, także i na tokijskiej istnieje procedura dopuszczania akcji do obrotu. Na ponad 1,3 miliona zarejestrowanych w Japonii spółek akcyjnych, na giełdzie znajdują się w obrocie akcje ponad półtora tysiąca.
Nowojorska giełda papierów wartościowych New York Stock Exchange (NYSĘ) wzięła swój początek z kawiarni (Tontine-Coffe-House), w której zbierali się handlarze papierami wartościowymi. Formalnie NYSE powstała w 1792 roku w charakterze spółki.
Jej członkami mogą być wyłącznie osoby fizyczne, zaś miejsca na niej (ich liczba jest ograniczona i wynosi obecnie 1366), z którym połączone jest członkostwo można kupić. Jego cena osiągała różną wysokość w poszczególnych latach i tak np. w 1929 roku wynosiła 625 tyś. dolarów, w 1968 r. 515 tyś. dolarów, a w końcu 1974 r. już tylko 72 tysiące. Firmy maklerskie są reprezentowane na giełdzie przez swoich przedstawicieli, dla których zakupiły jedno lub więcej miejsc.
Członkowie giełdy mogą występować na niej w różnym charakterze:
-
jako specjalista (specjalist), który zajmuje się transakcjami określonym rodzajem papierów i w zależności od sytuacji działa on jako broker tj. zawierając transakcje zlecone, bądź też jako dealer, koncentrując podaż i popyt na papiery wartościowe. Specjaliści stanowią grupę członków o podstawowym znaczeniu dla jej funkcjonowania;
-
jako pośrednik (commission broker), który wypełnia zlecenia klientów swojej firmy. Jest to najliczniejsza grupa maklerów na giełdzie nowojorskiej;
-
jako tzw. makler dwudolarowy (two-dollar-broker lub floor broker) wypełniający zlecenia pośredników i otrzymujący za to udział w prowizji. Wynosił on właśnie dawniej dwa dolary;
-
jako zarejestrowany makler (regisered treader) zawierający transakcje wyłącznie na własny rachunek. Stanowią oni jedynie ok. 5 proc. maklerów24.
NYSE funkcjonuje od godz. 10 do 16, od poniedziałku do piątku. Zaraz po rozpoczęciu sesji przystępuje się do wyznaczania kursu otwarcia, który w zależności od stosunku popytu i podaży ulega następnie zmianom. W przypadku akcji handlować można już jedną sztuką. Zwyczajem jednak jest, iż w przypadku akcji zwyczajnych minimum transakcyjne wynosi 100, natomiast gdy chodzi o akcje uprzywilejowane 10-25 sztuk. Kurs akcji notowany jest w dolarach za jedną sztukę. Osobliwością akcji w USA jest fakt, że stanowią one dowód współwłasności, ale bez wyszczególniania ich nominalnej wielkości. Jeżeli np. jakaś spółka emituje 100 akcji przy kapitale 3000 dolarów to cena jednej akcji wyniesie 30 dolarów. Gdyby akcji było dwieście, to cena obniżyłaby się do 15 dolarów. Kurs papierów ze stałym dochodem oznaczony jest w wysokości gwarantowanych odsetek w stosunku do 100 dolarów wartości nominalnej tj. faktycznie w procentach.
Członkowie giełdy dokonują transakcji bezpośrednio między sobą. W poszczególnych miejscach parkietu znajdują się ringi, gdzie przebywają maklerzy handlujący poszczególnymi rodzajami papierów.
Podstawowym rodzajem transakcji są operacje kasowe. Oprócz nich przeprowadzane są transakcje terminowe, przede wszystkim opcyjne25. Na NYSE dokonuje się również zakupu papierów wartościowych na kredyt.
Oprócz NYSE, w Nowym Jorku istnieje druga giełda papierów wartościowych – American Stock Exchange, która powstała w 1921 roku. Głównym powodem jej zorganizowania były bardzo ostre przepisy dotyczące dopuszczania papierów wartościowych na NYSE. Z tego też powodu przedmiotem operacji na ASE są papiery, które zazwyczaj nie mogą być dopuszczone na NYSE, głównie mniejszych przedsiębiorstw.
Co organizacja rynku mówi o bezpieczeństwie obrotu
Zestawienie Tokio i Nowego Jorku pozwala zauważyć, że dostęp do parkietu można organizować na różne sposoby. W Tokio podstawową bramą wejścia była licencjonowana firma maklerska, podczas gdy w Nowym Jorku członkostwo wiązało się z ograniczoną liczbą miejsc należących do osób fizycznych. W obu przypadkach zwykły inwestor nie uczestniczył bezpośrednio w sesji. Jego zlecenie przechodziło przez zawodowego pośrednika, który odpowiadał za zgodność działania z regułami giełdy. Ograniczenie dostępu nie służyło więc wyłącznie ochronie przywilejów członkowskich. Ułatwiało także wskazanie podmiotu odpowiedzialnego za sposób przyjęcia, przekazania i wykonania dyspozycji klienta.
Podział ról na parkiecie wpływał na proces tworzenia ceny. Tokijscy saitori koncentrowali zlecenia i pomagali ustalać kurs, a nowojorski specjalista mógł występować jako pośrednik lub jako dealer. Obok niego działali maklerzy realizujący dyspozycje klientów oraz uczestnicy handlujący na własny rachunek. Taka specjalizacja rozdzielała zadania, które z perspektywy inwestora składają się na jedną transakcję: przyjęcie zlecenia, zestawienie go z ofertą przeciwną, określenie ceny i formalne zawarcie umowy. Im dokładniej określono kompetencje każdej grupy, tym łatwiej było kontrolować konflikty interesów i odtwarzać przebieg operacji.
Reguły pierwszeństwa zleceń miały znaczenie praktyczne, ponieważ przy ograniczonej podaży nie wszystkie dyspozycje mogły zostać wykonane jednocześnie. Cena, limit oraz wielkość zamówienia decydowały o kolejności realizacji. Kurs otwarcia porządkował zlecenia zgromadzone przed rozpoczęciem handlu, a późniejsze zmiany odzwierciedlały napływ nowych informacji i relację popytu do podaży. Parkiet nie był zatem jedynie miejscem spotkania kupujących ze sprzedającymi. Stanowił mechanizm zamiany wielu rozproszonych ocen wartości w jeden obserwowalny kurs.
Istotnym zabezpieczeniem pozostawała również procedura dopuszczenia papierów do notowań. Selekcja ograniczała zbiór instrumentów, którymi można było handlować w ramach regulowanego rynku, i odróżniała największe spółki od podmiotów kierowanych na giełdę o łagodniejszych wymaganiach. Z kolei stopniowe rozszerzanie obrotu o papiery zagraniczne, kontrakty terminowe, opcje albo zakup na kredyt zwiększało możliwości inwestorów, ale wymagało dokładniejszych zasad zarządzania ryzykiem. Każdy nowy rodzaj operacji zmieniał bowiem nie tylko skalę obrotów, lecz także możliwe skutki niewykonania zobowiązania.
Przytoczone dane opisują określony etap rozwoju obu giełd, dlatego najlepiej odczytywać je jako obraz historycznej organizacji rynku. Najważniejsza pozostaje widoczna w nich zależność: płynność wymaga szerokiego uczestnictwa i różnorodnych instrumentów, natomiast zaufanie opiera się na licencjach, podziale funkcji, regułach kolejności oraz kontroli dopuszczanych walorów. Tokio i Nowy Jork dochodziły do tej równowagi innymi drogami, lecz oba systemy podporządkowywały spontaniczną grę popytu i podaży formalnym zasadom.