Początki giełdy pieniężnej na ziemiach polskich

1.3 Początki polskiej giełdy.

Polska nazwa giełda pochodzi prawdopodobnie od słowa gildia, oznaczającego zebranie, zgromadzenie kupców. Odbywały się one przy różnych okazjach, zazwyczaj podczas jarmarków³⁰. W trakcie tych spotkań wymieniano informacje ze świata, handlowano, udzielano, bądź zaciągano pożyczki itd. Z czasem takie spotkania poświęcone już przede wszystkim interesom zaczęły odbywać się w określonych dniach i miejscach. Z akt warszawskiego zgromadzenia kupców wynika, że od 1775 roku dwa razy w tygodniu mieli spotykać się na ratuszu kupcy warszawscy, by załatwiać sprawy bankierskie i handlowe. Trudno jednak powiedzieć, jak długo takie systematyczne zebrania się odbywały. Brak bowiem o tym informacji.

Giełda, jako ściśle określona instytucja prawna pojawia się na ziemiach polskich dopiero w 1809 roku³¹. Wprowadzony wówczas w życie w Księstwie Warszawskim francuski kodeks handlowy stanowił bowiem, że „Giełda handlowa jest to zgromadzenie handlujących kapitanów okrętowych, ajentów wekslarskich, meklerów pod powagą rządu odbywane. Podług wypadku negocjacji i układów, zawieranych na giełdzie, ustanawia się kurs weksli, cena ładunkowego morskiego, przewozowego lądem lub wodą, stan papierów publicznych i innych, zmianie kursu ulegających. Rozmaite kursa te utwierdzają ajenci wekslarscy i meklerowie, w formie, przepisanej urządzeniami policyjnymi, ogólnymi albo miejscowymi”.

Przepis ten pozostał jednak martwym. Wprawdzie wydane zostało rozporządzenie ministra policji, aby „kupcy na sesyi wraz w wekslarzami w przytomności oficjalisty od Ministra Policyi oznaczonego określali kurs pieniędzy i monet”, ale według wszelkiego prawdopodobieństwa giełda albo w ogóle nie podjęła działalności, albo też, funkcjonowała w nader ograniczonym zakresie³².

Faktycznie więc historia polskiej giełdy rozpoczyna się 12 maja 1817 roku, kiedy to w Pałacu Saskim otworzono giełdę na podstawie wydanego miesiąc wcześniej postanowienia Księcia Namiestnika Królewskiego. Do archiwum giełdy warszawskiej przekazano wówczas sporządzony tego dnia dokument następującej treści: „Wskutek Reskryptu Komisyi Rządowey Spraw Wewnętrznych i Policyi z dnia 11 b.m. Referandarz Stanu Prezydenta Municypalności i Policyi miasta stołecznego Warszawy, za poprzedzającym zaproszeniem handlującej Publiczności zjechawszy o g. 12-ey w południe do Pałacu Saskiego, w jednej z sal Korpusu, jako w lokalu tymczasowym na pomieszczenie Giełdy łaskawie dozwolone, przy licznie zgromadzonej Publiczności handlującej, w krótkiey przemowie zawiadomił taż Publiczność o dobroczynnych zamiarach Łaskawego Monarchy i Rządu w urządzeniu Giełdy w Stolicy, oraz w nadziejach, iakie późniey mieć można; poczym odczytać kazał Postanowienie Księcia Namiestnika Królewskiego z dnia 12 kwietnia br. urządzające Giełdę Kupiecką Warszawską, a gdy to nastąpiło. Referendarz Stanu, kazawszy jeszcze odczytać Akt Elekcyi przez Komitet Bankierów i Kupców w dn. 6-go tego M. w przytomności Radnego Delegowanego Komisarza / Urządu Municypalnego odbytej”.

Tego samego dnia ustalono, że giełda warszawska otwarta będzie codziennie od godziny 12 do 13, kursy weksli ustalane będą w poniedziałki i czwartki, ceny zaś towarów w środy. W kilka dni później, 16 maja giełda warszawska podjęła swoją normalną działalność³³.

Postanowienie gen. Zajączka było pierwszą ustawą giełdową w Polsce. Nie przewidywała ona, aby warszawska giełda była odrębną instytucją, posiadającą osobowość prawną. Przeciwnie. Bankierzy i kupcy” – tego określenia używano — faktycznie nie mieli żadnego bezpośredniego wpływu na zarządzanie giełdą. Pośrednio zależał od nich jedynie wybór starszych oraz sekretarza giełdy. Stołeczna giełda pozbawiona została również samodzielności finansowej. Wszelkie wydatki związane z jej funkcjonowaniem pokrywała kasa miejska.

Pośredniczeniem w zawieraniu transakcji na giełdzie zajmowało się początkowo sześciu, a od 1822 roku dwunastu maklerów, których sposób powoływania, obowiązki i kwalifikacje zostały nader szczegółowo uregulowane. Tryb ich powołania był następujący: prezydent Warszawy w porozumieniu z Radą Handlową wyznaczał dziesięciu bankierów i kupców hurtowych, którzy sporządzali listę kandydatów. Musiało ich tzn. kandydatów, być dwukrotnie więcej niż miejsc. Tę listę otrzymywał prezydent Warszawy, który po opatrzeniu swoimi uwagami, przekazywał ją Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Komisja ta decydowała o tym, który z kandydatów otrzyma nominację królewską, przy czym mogła przedstawić swych kandydatów.

Kandydat na maklera, czy jak wówczas mówiono – meklera, musiał czytać i pisać po polsku, praktykować wcześniej jako kupiec, bankier lub makler, ewentualnie pracować w firmach bankierskich lub kupieckich przez co najmniej cztery lata, mieć ukończone 24 lata oraz winien był być „sławy osobistey nieskażonej”.

Po otrzymaniu nominacji, złożeniu przysięgi i kaucji mógł przystąpić do pracy. Maklerzy dzielili się przy tym na dwie grupy: towarowych i wekslowych. Poza wspomnianymi wymogami maklerzy „towarni” winni byli „znać się doskonale na towarach, znakach ich, wartościach, przepisanej mierze, dobroci, wadach i fałszowaniu onych”, natomiast wekslowych winna była cechować „dokładna znajomość wszelkich w handlu zachodzących monet, ich stosunku, przyczyn spadającego lub wznoszącego się Kursów i prawa wexlowego”.

Za pośredniczenie w transakcjach maklerzy otrzymywali prowizję w wysokości l procenta od transakcji towarowych a 0,25 proc. od pożyczek. Maklerom nie wolno też było podejmować żadnej działalności handlowej na własny rachunek, zdradzać tajemnic handlowych, zawiązywać między sobą spółek itd. jak również prowadzić oberż i wyszynku pod groźbą utraty stanowiska. Zabraniano również komukolwiek poza maklerami pośredniczenia w transakcjach handlowych, co zresztą nie było przestrzegane i pokątne maklerstwo było problemem przez cały czas istnienia warszawskiej giełdy³⁴.

Po zakończeniu sesji giełdowej, każdy makler musiał przekazać starszym giełdy informacje dotyczące ilości i cen oferowanych towarów, weksli i pieniędzy oraz kursów po jakich zawierano transakcje. Na podstawie tych wiadomości starsi układali „Ceduły Kurs” i „Ceduły Cen Towarów”, które sekretarz zapisywał w księgach i rozdawał gdzie należy”.

Czterech starszych giełdy wybierano dożywotnio w ten sam sposób co maklerów. Pełnili oni swe funkcje bezpłatnie, a ich zadaniem było nadzorowanie porządku na giełdzie, przestrzeganie przepisów, układanie ceduł. Najwyższym organem giełdowym byli jednak nie oni, a prezydent Municypalności i Policji m. st. Warszawy, który nie tylko kontrolował rachunkowość giełdy, ale rozpatrywał skargi na maklerów i opracowywał wewnętrzne regulaminy giełdy.

O ile jednak maklerzy wekslowi nie uskarżali się na brak zajęcia, to gorzej wiodło się maklerom towarowym. Prawie od samego początku istnienia giełdy, obroty towarowe były nikłe, a nawet zdarzały się okresy, że zupełnie zamierały. Jedynie w czasie jarmarków walnych, które od 1817 roku odbywały się dwa razy w roku oraz podczas jarmarków, na których targowano wełną lub chmielem, handel towarami ożywiał się. Nic więc dziwnego, że wielu „meklerów towarnych” uzyskiwało również uprawnienia maklerów wekslowych. Przyczyn nikłego poziomu obrotów na giełdzie towarowej, zwłaszcza zbożem, upatrywano w tym, że „handel giełdowy wymaga udoskonalenia organizacji, tj. szczególnego gatunkowania, ujednoliconych odmian, elewatorów zbożowych, obrotów według miary gatunkowej itp. Tam, gdzie takiej techniki handlu nie ma, giełdy zbożowe się nie przyjęty. Dlatego (…) u nas nie można było ich powołać”³⁵.

Odnotować też należy próbę utworzenia w Warszawie innej giełdy, a mianowicie ujęcia w ramy giełdowe handlu towarami spławianymi Wisłą³⁶. Wydano wprawdzie stosowne przepisy o utworzeniu „Izby Giełdowej na Solcu”, wyznaczono czterech „meklerów spławów”, jednakże dość szybko przegrali oni wojnę z faktorami, którzy od dawna zmonopolizowali handel wiślany.

Kłopoty z uruchomieniem giełdy towarowej doprowadziły zapewne do tego, że wydana w 1872 roku ustawa giełdowa dotyczyła już tylko giełdy pieniężnej. Były oczywiście wcześniej i później podejmowane próby reaktywowania giełdy towarowej. Np. w 1878 roku zatwierdzony został regulamin giełdy towarowej, ale kupcy zamiast na giełdzie woleli spotykać się gdzie indziej. Zwyczajowo np. zbożem handlowano na stacji kolejowej na Pradze, a mąką w szynkach na Grzybowie.

Ustawa z 1872 roku dawała warszawskiej giełdzie dużą autonomię, prawie bez nadzoru rządowego. Wprawdzie giełda pozostawała pod zwierzchnictwem gubernatora, ale komitet giełdowy miał prawo negocjowania bezpośrednio z Ministerstwem Finansów w Petersburgu. Poza tym zmiana podstaw prawnych funkcjonowania giełdy przyszła w samą porę, bowiem właśnie w tym okresie Królestwo przeżywało okres intensywnego rozwoju gospodarczego, pojawiało się coraz więcej spółek akcyjnych, rosło zapotrzebowanie na kapitał, doskonalone były formy kredytu i obrotu papierami wartościowymi. W kilka lat po wydaniu tej ustawy, dokładnie w 1876 roku warszawska giełda przeprowadziła się zresztą z sal Banku Polskiego przy dawnym i obecnym Placu Bankowym, do nowego gmachu przy ulicy Królewskiej, w którym funkcjonowała do 1939 roku.

Projekt, zatwierdzonej przez cara, ustawy giełdowej został przygotowany przez starszych warszawskiej giełdy, stworzonej na przepisach obowiązujących giełdy w Saratodze. Ustawa ta następująco definiowała giełdę: „Giełda warszawska jest miejscem zebrań dla porozumienia się i tranzakcji co do wszystkich obrotów w handlu i przemyśle oraz dla powzięcia potrzebnych w tym celu wiadomości”. Na giełdę mógł uczęszczać każdy kto chciał, pod warunkiem uiszczenia jednak opłaty – rocznej lub jednorazowej.

Podstawę organizacji giełdy stanowiło „zgromadzenie giełdowe m. Warszawy”, które składało się z „handlujących miejscowych i zamiejscowych, zapisanych do gildji kupieckich, którzy wnieśli opłatę ustanowioną za stałe uczęszczanie na Giełdę”. Giełda miała charakter korporacji, posiadającej własne źródła finansowe oraz własny organ wykonawczy – Komitet Giełdowy.

Do kompetencji Zgromadzenia Giełdowego należał wybór członków Komitetu Giełdowego oraz przyjmowanie sprawozdań z jego działalności. Poza tym zgromadzenie „postanawiać może uchwały o wszystkim, co dotyczy organizacji zebrań giełdowych, wygody i ułatwień obrotów giełdowych”.

Komitet Giełdowy był przede wszystkim organem wykonawczym zgromadzenia, zawiadującym całością spraw związanych z funkcjonowaniem giełdy i nie zastrzeżonych do właściwości zgromadzenia. Do jego obowiązków należało przede wszystkim nadzorowanie przebiegu sesji giełdowych, czuwanie nad przestrzeganiem przepisów, egzaminowanie kandydatów na maklerów.

W odróżnieniu od poprzedniej, ta ustawa niewiele miejsca poświęciła maklerom giełdowym, ograniczając się do określenia ich maksymalnej liczby tj. dwudziestu, w tym starszego maklera, wybieranego na 3 lata.

Prawie do końca XIX wieku przedmiotem obrotu na giełdzie warszawskiej były przede wszystkim weksle, listy zastawne, obligacje³⁷. Dopiero w ostatnich latach stulecia rozwinął się na szerszą skałę handel akcjami, który zresztą szybko przybrał charakter spekulacyjny.

Giełdy próbowano również założyć w innych polskich miastach. W 1866 roku powstała ,,Giełda zbożowa i towarowa” we Lwowie³⁸. Zostały opublikowane pierwsze rozporządzenia i uznanse giełdowe, ale już wkrótce przestała ona działać. Ponowną próbę powołania do życia lwowskiej giełdy podjęła w 1884 roku tamtejsza Izba Handlowa i Przemysłowa jednakże i ona zakończyła się niepowodzeniem. Dopiero w 1913 roku rozpoczęła we Lwowie działalność giełda zbożowa i handlowa, która funkcjonowała do 1939 roku³⁹.