Rezultaty badań poglądów dotyczących bezrobocia

Jednym z celów badania było ustalenie opinii, oraz wiedzy badanych na temat bezrobocia w Polsce. Ważnym zagadnieniem jest sama definicja pojęcia bezrobocie. Badani dosyć trafnie potrafili zdefiniować bezrobocie, które jest określonym stanem na rynku pracy, w którym podaż realnych zasobów siły roboczej przewyższa popyt na nie. Innymi słowy na rynku pracy znajduję się grupa ludności w wieku produkcyjnym zdolna do pracy i chcąca pracować za odpowiednie wynagrodzenie, lecz niemogąca tej pracy otrzymać[1].

Jak wynika z rysunku 2 badani uznali że bezrobocie to większe zapotrzebowanie na pracę niż liczba ofert (51,4%), brak pracy dla chcących pracować (22%), oraz plaga XX wieku związana z rozwojem techniki (16,9%).

Rys. 2. Definicje bezrobocia według badanych osób

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Ta ostatnia opinia jest wyrazem niezadowolenia z obecnego stanu bezrobocia, które, nie zmniejsza się mimo korzystnego rozwoju gospodarczego. Według Jeremiego Rifkina opinię publiczną raczy się mówieniem o lepszych czasach, zaś ludzie ani rusz nie mogą pojąć, cóż to takiego owo „ożywienie gospodarcze bez nowych miejsc pracy”. Codziennie międzynarodowe korporacje ogłaszają, że stają się coraz bardziej konkurencyjne w skali globalnej, ich zyski ciągle rosną. Jednak w tym samym czasie zapowiadane są masowe zwolnienia[2].

Badani byli prawie jednomyślni w pytaniu o ocenę bezrobocia w Polsce, 96% osób przyznało, że jest ona za duże, a tylko 4%, że porównywalne do innych krajów Europy. Wyniki te wskazują, że zjawisko bezrobocia spotyka się z dezaprobatą u większości badanych osób i w ich opiniach nie jest ono odpowiednie dla funkcjonowania gospodarki

Postanowiono również porównać uzyskane wyniki badania na temat opinii o bezrobociu z cechami społecznymi badanych.

Tabela 5a. Definicje bezrobocia w zestawieniu z cechami badanych osób

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Tabela 5b. Definicje bezrobocia w zestawieniu z cechami badanych osób

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Jak wynika z tabeli 5 wśród badanych, którzy uznali, że bezrobocie to brak pracy dla chcących pracować przeważali mężczyźni oraz osoby w przedziałach wiekowych do 24 lat i między 25 a 34 lata. Badani posiadający wykształcenie wyższe jednogłośnie opowiedzieli się za tym stwierdzeniem. Z powyższych wyników można wnioskować, że osoby młode, które są po studiach posiadają pozytywne nastawienie do pracy i do osób bezrobotnych, stwierdzając, że bezrobotni chcą pracować, lecz brak jest dla nich ofert zatrudnienia.

Jak już było wspomniane we wcześniejszej analizie, badani w większości wskazali trafnie, że bezrobocie to większe zapotrzebowanie na pracę niż liczba ofert. Tej odpowiedzi udzieliły prawie wszystkie osoby z wykształceniem wyższym.

Według części badanych bezrobocie jest plagą XX wieku związaną z rozwojem techniki. Takiej odpowiedzi udzielały osoby mające 35 lat i więcej, kobiety i mężczyźni, posiadający wykształcenie średnie, którzy w przeszłości doświadczyli bezrobocia osobiście.

Część badanych uznała, że bezrobocie to brak pracy zgodnej z wyuczonym zawodem i kwalifikacjami, tę odpowiedź wskazywały w większości osoby młode, do 34 roku życia, posiadające wykształcenie średnie, przyznające się do pozostawania bez pracy w przeszłości. Wskazanie powyższej odpowiedzi może świadczyć o niezadowoleniu badanych z własnej sytuacji życiowej i zdobytego wykształcenie, które nie gwarantuje im znalezienia zatrudnienia na obecnym rynku pracy.

W opiniach badanych osoba, która utraciła pracę może liczyć na pomoc rodziny (83%), na nikogo, tylko na siebie (10%), na wsparcie organizacji pozarządowych (5%), a w najmniejszym stopniu na pomoc państwa (2%). Zastanawiające jest, że tak mało osób udzieliło odpowiedzi, dotyczącej pomocy państwa w sytuacji utraty pracy. Może to wynikać z postawy roszczeniowej wobec państwa, które niewątpliwie powinno prowadzić aktywną politykę zwalczania bezrobocia i łagodzenia jego skutków. Przekonania badanych mogą również wynikać z wyniesionych doświadczeń z poprzedniego okresu, kiedy w centralnie sterowanej gospodarce, państwo ponosiło winę za sytuację na rynku pracy. Powodem takich poglądów mogą też być osobiste doświadczenia badanych, z okresu, kiedy sami znaleźli się w sytuacji utraty lub pozostawania bez pracy.

W pytaniu o uzyskanie pracy przez osobę bezrobotną, jak wynika z rysunku 3 badani udzielili odpowiedzi, że najistotniejsza jest sytuacja gospodarcza kraju (30,8%), wykształcenie i kwalifikacje zawodowe bezrobotnych (28%) oraz ich aktywność (22%). W odpowiedziach padały również stwierdzenia o aktywności w tej kwestii biur pracy (8,2%), oraz inne (11%), wskazujące na różnorakie uwarunkowania sytuacji, w której znajduję się osoba pozostająca bez pracy: sytuację ekonomiczną bezrobotnego, ilość dzieci na utrzymaniu, zaciągnięte kredyty. Jako inne badani wskazali także dostępność informacji o ofertach pracy, jako czynnik decydujący o możliwości znalezienia zatrudnienia.

Rys. 3. Czynniki warunkujące znalezienie pracy przez osobę bezrobotną

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Jedną z form pomocy osobom bezrobotnym są zasiłki. Zdecydowana większość badanych (92%) jest zdania, że nie powinni ich otrzymywać wszyscy zarejestrowani bezrobotni. Szczególnie Ci, którzy uchylają się od pracy, nie wykazują aktywności w poszukiwaniach, sami zrezygnowali z pracy, bez wyraźnych przyczyn, pracują „na czarno”, lub utajniają swoje prawdziwe zarobki. Opinie, mówiące, że bezrobotnym w większości nie należą się zasiłki, mogą wskazywać na negatywny stosunek do bezrobotnych jako nieuczciwych, pracujących w „szarej strefie”, niewykazujących chęci by szukać zatrudnienia, wolących pobierać świadczenia od państwa i korzystać ze statusu bezrobotnego.

Wśród 8% badanych, którzy opowiedzieli się za tym, by wszyscy zarejestrowani otrzymywali zasiłki znaleźli się kobiety i mężczyźni, posiadający wykształcenie średnie, mający 45 lat i więcej. Wyjaśnień powyższego wyniku można poszukiwać w koncepcji, która odwołuje się do stwierdzenia, że negatywne konsekwencje bezrobocia są najbardziej odczuwalne u osób w wieku średnim.

Wynika to z odmiennych wymagań, jakie są stawiane przed jednostką w różnych okresach jej życia. Osoby w wieku średnim zazwyczaj mają na utrzymaniu także swoje rodziny, utrata pracy wiążę się dla nich nieodłącznie z trudnościami materialnymi, jakie mogą z tej sytuacji wyniknąć i powoduje zdecydowanie większą ilość stresu i niepokoju o przyszłość własną i swoich dzieci. Stąd badani mający co najmniej 45 lat mogli mieć na uwadze osobistą sytuację w której się znajdują i opowiedzieć się za nieograniczonymi wypłatami zasiłku, jako pewnym zabezpieczeniem finansowym dla siebie i swoich bliskich.

Wiedza badanych o rynku pracy, jak wynika z rysunku 4 najczęściej pochodzi ze środków masowego przekazu, które jak już wcześniej było wspomniane nie są najodpowiedniejszym źródłem informacji, ponieważ często zamiast rzetelnych informacji o rynku pracy, upowszechniają niekorzystne dla bezrobotnych stereotypy.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Z drugiej strony badani udzielając odpowiedzi, wskazujących na prasę i Internet jako źródła informacji mogli mieć na myśli prasę specjalistyczną oraz portale internetowe specjalizujące się w kwestiach ekonomii, gospodarki, oraz rynku pracy, które starają się publikować rzetelne i sprawdzone informację. Argumentem przemawiającym za istotną rolą prasy i Internetu, jako źródeł informacji może być fakt, że wspomniane, specjalizujące się w temacie rynku pracy media, nierzadko publikują oprócz ofert pracy, także informacje o: nowych inwestycjach; zawodach, na które jest w danej sytuacji zapotrzebowanie; ogłoszeniach dotyczących szkoleń dla osób bezrobotnych (np. finansowanych z środków Unii Europejskiej); bezpłatnych kursach językowych; targach pracy (także internetowych), a także informacje o innych możliwościach zdobycia dodatkowych kwalifikacji zawodowych lub propozycjach kształtowania ścieżek własnej kariery.

Jak widać na rysunku 5 do najczęściej wymienianych przez badanych przyczyn utraty pracy należą: utrata zatrudnienia z winy zakładu pracy (40,8%) i brak odpowiedniego wykształcenia lub kwalifikacji do wykonywania danej pracy (32,2%). Winą za utratę zatrudnienia obarcza samych bezrobotnych 14,5% badanych. Porównywalnie 10,5% badanych uważa, że przyczyna nie leży w postępowaniu samych bezrobotnych, ponieważ wynika z braku przygotowania obywateli do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej. Powyższe wyniki wskazują, że badani nie obarczali winą za utratę pracy samych bezrobotnych, jako największy problem uznali zwolnienia z inicjatywy zakładu pracy.

Na odpowiedzi może mieć wpływ osobista sytuacja badanych, którzy prawie jednogłośnie odpowiedzieli (92%), że boją się utraty zatrudnienia. Argumentowali swoją odpowiedź niepewnością sytuacji w zakładzie pracy, w jakim są zatrudnieni, obecną sytuacją na rynku pracy, która wywołuje w nich brak pewności jutra i możliwość utraty pracy w każdej chwili.

Rys. 5. Przyczyny utraty pracy

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Pojawiły się również opinię o przypuszczalnych skutkach, jakie wywołałałaby sytuacja bezrobocia w ich własnym życiu. Badani uznali, że praca dla nich nieodłącznie wiążę się z poczuciem bezpieczeństwa, stabilizacji. Obawiali się także ekonomicznych skutków, jakie niesie za sobą bezrobocie, obniżenia standardu życia. Niektórzy wskazywali na ciężką sytuację, w jakiej się znajdują, z uwagi na zaciągnięte kredyty, pożyczki.

W bezpośrednim pytaniu o najgroźniejsze konsekwencje bezrobocia, jak wynika z rysunku 6, badani uznali za najgorsze skutki psychologiczne (41,1%), czyli złe samopoczucie, stres, jaki przeżywają, utratę poczucia własnej wartości, poczucia bezpieczeństwa, pogorszenie stanu zdrowia. Skutki społeczne, takie jak: konflikty w rodzinie, utrata szacunku w rodzinie, przestępczość, czy migracje badani uznali za równie szkodliwe, co skutki ekonomiczne, czyli: brak pieniędzy, obniżenie standardu życia, materialne uzależnienie od innych, odpowiednio 27,9% i 31% badanych.

Badani dosyć trafnie potrafili wskazać istotne konsekwencje bezrobocia. Niewątpliwie utrata pracy wiążę się z obniżeniem statusu materialnego, stąd największa ilość wskazań odpowiedzi- brak pieniędzy (17,4%). Ten skutek pociąga za sobą, także kolejne, odczuwane przez osobę bezrobotną.

Rys. 6. Skutki bezrobocia w opiniach badanych

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych dnia 06.04.07 w firmie Telekomunikacja Polska.

Do indywidualnych konsekwencji bezrobocia (zwłaszcza długotrwałego) można zaliczyć: pogorszenie się sytuacji materialnej, standardu życia prowadzącego nawet do ubóstwa, problemy z zagospodarowaniem czasu wolnego, izolacje społeczną, poczucie obniżenia statusu, ograniczenie lub wycofanie się z uczestnictwa w życiu kulturalnym, politycznym, a także różnego rodzaju konsekwencje psychologiczne. Utracie pracy i pozostawaniu bez niej przez jakiś okres, towarzyszy dyskomfort psychiczny, poczucie bezsilności, braku kontroli nad własnym życiem, a nawet odczucie beznadziejności.

[1] Z. Ratajczak (red): Psychologia: badania i aplikacje. T. 2 : Bezrobocie : strategie zaradcze i wzorce pomocy psychologicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1998, s. 194

[2] J. Rifkin: Koniec pracy: schyłek siły roboczej na świecie i początek ery postrynkowej, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001, s. 12