System obrotu giełdowego – kursy, transakcje i rozliczenia

Zawieranie transakcji

Transakcje giełdowe zawierane są w systemie rynku kierowanego zleceniami. Oznacza to, że kursy transakcji kształtowane są przez ceny zawarte w zleceniach składanych przez inwestorów. Kolejną ważną cechą giełdy warszawskiej jest dematerializacja obrotu, czyli obrót w którym nie następuje fizyczna dostawa zakupionych papierów wartościowych. Wszystkie bowiem papiery wartościowe przechowywane są w formie zapisów komputerowych w systemie Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych a kupujący i sprzedający otrzymują ze swoich biur maklerskich jedynie wyciągi stanów swoich kont.

Inwestor, który zamierza kupić lub sprzedać papiery wartościowe na Giełdzie, dokonuje tego za pośrednictwem licencjonowanych domów maklerskich. Dom maklerski, któremu klient zleca dokonanie transakcji giełdowej odpowiada za prawidłowe wykonanie zlecenia.

Transakcje zawierane są na giełdzie warszawskiej w kilku systemach notowań: kursu jednolitego, notowań ciągłych oraz transakcji pakietowych.

System kursu jednolitego

W systemie kursu jednolitego wszystkie transakcje na dany papier wartościowe realizowane są po tej samej, określonej na początku sesji cenie. Podstawą do wyznaczenia kursu jednolitego w danym dniu są zlecenia przekazane na giełdę przez jej członków i przyjęte na daną sesję. Jednostką transakcyjną jest jeden papier wartościowy. W swoich zleceniach klienci biur maklerskich określają ilość papieru wartościowego oraz limit ceny. W zleceniu można też wpisać formułę PKC (po każdej cenie) co oznacza, że jego wystawca godzi się zawrzeć transakcję po takim kursie, jaki ustali się na najbliższej sesji giełdowej. Zlecenia mogą mieć określony termin ważności, choć nie może on przekroczyć końca następnego miesiąca licząc od dnia wystawienia zlecenia.

Od grudnia 1995 r. klienci biur maklerskich mogą składać zlecenia nowego typu – PCR (po cenie rynkowej). Różnią się one od zleceń PKC tym, że nie biorą udziału w ustalaniu kursu, i są wykonywane wyłącznie w odpowiedzi na zaistniałą nadwyżkę kupna lub sprzedaży powstałą po ustaleniu kursu.

Kurs jednolity na rynku akcji może być wyższy lub niższy od kursu poprzedniej sesji maksymalnie o 10%, natomiast dla obligacji dopuszczalne wahania kurów mogą wynosić najwyżej 5 punktów procentowych. Maksymalne dopuszczalne wartości zmian kursu nazywane są widełkami.

Kursy akcji, praw poboru oraz powszechnych świadectw udziałowych określane są w złotych. Kursy obligacji są określane w procentach wartości nominalnej jednej obligacji z dokładnością do 0,1 punktu procentowego. Cena rozliczeniowa obligacji obliczana jest przez dodanie do ceny rynkowej wartości skumulowanych odsetek na dany dzień.

Ustalenie kursu

Kurs papieru wartościowego ustala się w wyniku konfrontacji zleceń kupna i sprzedaży dostarczonych na giełdę przed sesją przez biura maklerskie. Sposób ustalania kursu jest analogiczny do metod stosowanych na giełdach Europy kontynentalnej: ustalony kurs musi zapewniać największy z możliwych wolumen obrotu, najmniejszą różnicę między popytem a podażą oraz najmniejszą zmianę kursu w stosunku do poprzedniej sesji. Jednocześnie spełniający te warunki kurs jednolity musi mieścić się w widełkach. Wtedy mamy do czynienia z rynkiem zrównoważonym. W odwrotnym przypadku występuje rynek niezrównoważony i specjaliści dokonują redukcji zleceń.

Obrót dodatkowy

Obrót dodatkowy składa się z dwóch faz: oferty specjalisty (zwanej również fazą równoważenia rynku) oraz dogrywki (dwustronnej).

1. Oferta specjalisty jest to ogłoszone przez maklera specjalistę wezwanie do składania przez biura maklerskie dodatkowych zleceń w celu zmniejszenia istniejącej nierównowagi rynku. W czasie oferty przyjmowane są zlecenia wyłącznie z jednej strony rynku. W zależności od strony przewagi mogą to być wyłącznie zlecenia kupna lub wyłącznie zlecenia sprzedaży. Również w tej fazie makler-specjalista ma prawo do złożenia własnego zlecenia interwencyjnego.

2. Dogrywka jest to faza obrotu dodatkowego dla danego papieru wartościowego, która następuje w przypadku pełnego zrównoważenia rynku. Wraz z rozpoczęciem fazy dogrywki następuje ujawnienie pozostałych do realizacji zleceń kupna. W tej fazie możliwe jest składanie przez biura maklerskie zleceń zarówno kupna jak i sprzedaży. W wyniku złożonych zleceń możliwa jest sytuacja, w której wielokrotnie będzie się zmieniała strona przewagi, to znaczy będzie przeważać popyt lub podaż.

Makler specjalista może podczas trwania dogrywki złożyć zlecenie interwencyjne, z zastrzeżeniem, że dotyczy ono tej samej strony rynku, co ewentualne wcześniejsze zlecenie interwencyjne. Po zakończeniu sesji giełdowej, tj. po godz. 13.00, wszystkie niezrealizowane zlecenia PCR oraz zlecenia warunkowe (tj. złożone w trakcie trwania oferty i dogrywki) tracą ważność. W przypadku zleceń PCR oraz zleceń warunkowych nie dokonuje się alokacji ani redukcji (tak jak ma to miejsce w przypadku zleceń PKC lub z limitem ceny). Zlecenia PCR w odróżnieniu od innych zleceń składanych przed sesją giełdową realizowane są w kolejności ich przyjęcia przez giełdę (wprowadzenia do giełdowego systemu informatycznego).

Tabela 4 – Wartość WIG-u na koniec roku

System notowań ciągłych

System notowań ciągłych wprowadzono na rynku obligacji już w czerwcu 1992. W kwietniu 1995 roku system ten został w pełni skomputeryzowany. Od 8 lipca 1996 r. do notowań ciągłych wprowadzono akcje wybranych spółek z grupy papierów o najwyższej płynności (tzn. o najwyższych obrotach giełdowych). Jednostką transakcyjną w systemie notowań ciągłych jest blok o wartości około 10 tysięcy złotych. Dla obligacji, w zależności od typu, są to bloki 10 lub 100 sztuk. Dla akcji wielkość bloku zależny od ceny jednostkowej tej akcji. Wielkość bloku dla danego papieru wartościowego jest ustalana przed jego wprowadzeniem do notowań ciągłych.

Podstawową cechą systemu notowań ciągłych jest możliwość zawierania transakcji w trakcie sesji po różnych kursach. Zlecenia w systemie ciągłym, podobnie jak w systemie notowań jednolitych mogą zawierać limit ceny lub być opatrzone klauzulą PKC (Po Każdej Cenie). Zlecenia w tym systemie mogą mieć określony termin ważności, choć nie może on przekroczyć końca następnego tygodnia licząc od dnia wystawienia zlecenia.

Przed rozpoczęciem sesji, giełda przyjmuje jedynie zlecenia z limitem ceny. Podobnie jak w systemie notowań jednolitych oznacza to, że dla zleceń sprzedaży jest to minimalna cena sprzedaży akceptowana przez sprzedającego, a dla zleceń kupna maksymalna cena, po której zleceniodawca jest gotów nabyć dany papier wartościowy.

Przyjmowanie zleceń ulega zawieszeniu do chwili ogłoszenia kursu otwarcia lub rozpoczęcia notowań ciągłych. Kurs otwarcia ustalany jest na podstawie zleceń złożonych do chwili ogłoszenia kursów oraz zleceń nie zrealizowanych na poprzednich sesjach, których termin ważności jeszcze nie upłynął. Przy jego wyznaczaniu stosuje się zasady analogiczne do obowiązujących przy wyznaczaniu kursu w systemie notowań jednolitych.

W odróżnieniu od notowań w systemie jednolitym, nie występuje tu częściowa realizacja zleceń (redukcja, alokacja). Proporcjonalna realizacja wynika z kolejności (czasu) wprowadzenia zleceń do systemu giełdowego.

Jeżeli kurs otwarcia wykracza poza dozwolone granice wahań kursu na otwarciu, ogłaszane jest równoważenie rynku. Ta faza sesji polega na przyjmowaniu zleceń tylko z jednej strony (kupna lub sprzedaży). Limit ceny tych zleceń jest automatycznie określony. Równa się on górnej (równoważenie zleceniami sprzedaży) lub dolnej (równoważenie zleceniami kupna) dopuszczalnej granicy zmiany kursu.

Po zakończeniu fazy otwarcia, rozpoczyna się sesja notowań ciągłych. Jej początkiem jest ustalenie najlepszych ofert kupna i sprzedaży czekających na realizację. Zlecenia te nie mogły być zrealizowane na otwarcie z powodu limitu ceny lub zbyt późnego wprowadzenia do systemu.

Przy porządkowaniu zleceń oczekujących na realizację pierwszym kryterium decydującym o miejscu w kolejce jest limit ceny (zlecenia sprzedaży – od najniższych do najwyższych, zlecenia kupna – od najwyższych do najniższych limitów cen), a w przypadku równych limitów cen – czas złożenia zleceń. Te same kryteria obowiązują przy realizacji zleceń.

Transakcje w trakcie sesji zawierane są po różnych kursach wynikających bezpośrednio z limitu i czasu złożenia zleceń. W tym czasie giełda przyjmuje także zlecenia PKC, ale pod warunkiem, że w chwili składania takiego zlecenia oczekuje na realizację co najmniej jedno zlecenie przeciwstawne z limitem ceny. Tak więc kurs, po którym zlecenia te zostaną zrealizowane będzie równy limitom zleceń przeciwstawnych oczekujących na realizację.

Transakcje pakietowe

W przypadku zleceń na znaczną liczbę papierów wartościowych możliwe jest zawieranie pozasesyjnych transakcji pakietowych. Transakcja taka jest możliwa, jeżeli co najmniej jeden członek giełdy przekaże zlecenia kupna oraz sprzedaży tej samej liczby papierów wartościowych po tej samej cenie. Liczba oferowanych papierów wartościowych stanowiących pakiet musi być co najmniej równa średniej ilości sprzedanych papierów wartościowych podczas trzech ostatnich sesji giełdowych. W okresie między dopuszczeniem papieru wartościowego do obrotu giełdowego a jego wprowadzeniem do obrotu giełdowego transakcje pakietowe mogą być zawierane dla pakietów stanowiących co najmniej 2% liczby tych papierów wartościowych.

Cena transakcji określona w zleceniu nie może się różnić o więcej niż 15% od ceny z ostatniej sesji przed transakcją, gdy przedmiotem transakcji jest mniej niż 5% dopuszczonych do obrotu papierów. Przy pakiecie przekraczającym ten limit, różnica między ceną określoną w zleceniu a kursem z ostatniej sesji przed transakcją nie może być większa niż 30%. Opłaty giełdowe pobierane od każdej strony transakcji są na rynku pakietowym niższe niż w przypadku transakcji sesyjnych.

Rozliczenia

Wszystkie transakcje giełdowe rozliczane są przez specjalnie do tego celu powołaną instytucję, Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. System rozliczeń oparty jest na następujących zasadach:

• rozliczanie na podstawie zapisów ewidencyjnych,

• równoczesne przekazywanie papierów i pieniędzy (zasada DVP – płatność przy dostawie),

• całkowite rozliczenie transakcji w ciągu 3 dni od sesji giełdowej.

Powyższe zasady rozliczania transakcji odpowiadają standardom światowym, do których dążą najbardziej rozwinięte rynki kapitałowe. System depozytowy ma ogromne zalety w stosunku do systemów opartych na fizycznej postaci papierów wartościowych: forma materialna papierów wartościowych pociąga za sobą koszty związane z ich drukowaniem i przechowywaniem, zapewnieniem bezpiecznego obrotu oraz ich dostarczaniem stronom transakcji (często do odległych miast). Jednocześnie nie gwarantuje ona pełnego zabezpieczenia przed kradzieżą, zniszczeniem lub fałszerstwem papierów wartościowych. System depozytowy zapewnia jego uczestnikom pełne bezpieczeństwo obrotu papierami wartościowymi. System oparty jest na zasadach obowiązujących w bezgotówkowym systemie operacji bankowych. W Krajowym Depozycie zdeponowany zostaje odcinek zbiorowy reprezentujący wszystkie papiery wartościowe na okaziciela danej emisji, dla inwestora natomiast dowodem własności papieru wartościowego jest świadectwo depozytowe wydawane przez dom maklerski, w którym inwestor ma rachunek inwestycyjny.

Każdy inwestor, chcący dokonać transakcji giełdowej musi posiadać rachunek pieniężny oraz rachunek papierów wartościowych w biurze maklerskim. Analogicznie, każde biuro maklerskie realizujące na rzecz swego klienta transakcję bezpośrednio na giełdzie musi posiadać konto papierów wartościowych w Depozycie i konto pieniężne w banku rozliczeniowym. Rozliczanie zawartych transakcji odbywa się w formie równoczesnego przekazywania papierów wartościowych i pieniędzy między uczestnikami Depozytu. System rozliczeń jest całkowicie skomputeryzowany. W ten sposób zagwarantowana jest anonimowość i poufność transakcji.

Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych

Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW) wypełnia wiele funkcji związanych z przechowywanymi papierami wartościowymi. Należy do nich przechowywanie zdeponowanych w Depozycie walorów

w formie niematerialnej (w postaci zapisów komputerowych), oraz weryfikowanie zgodności liczby papierów wartościowych przechowywanych na kontach uczestników Depozytu z całkowitą liczbą walorów. Depozyt nadaje również przechowywanym papierom wartościowym kody zgodne z międzynarodowym standardem ISIN. KDPW obsługuje konta uczestników Depozytu dokonując transferów walorów między kontami związanych z ich obrotem oraz wynikających z innych działań (na przykład transfer portfela). Depozyt przeprowadza również operacje związane z wykonywaniem praw z papierów wartościowych, takich jak wypłata dywidendy, podział akcji, asymilacja papierów wartościowych, wykup obligacji czy emisja kwitów depozytowych (ADR, GDR). W ramach rozliczeń transakcji giełdowych Depozyt dokonuje wyliczeń pozycji pieniężnych netto swoich uczestników oraz nadzoruje przepływów finansowych w banku rozliczeniowym. Depozyt zarządza również funduszem gwarancyjnym, którego celem jest eliminowanie ryzyka nierozliczenia transakcji przez jedną ze stron. Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych odgrywa również istotną rolę w tworzeniu standardów i zasad postępowania swoich uczestników.