Czym jest ryzyko inwestycyjne

Każdej formie działalności gospodarczej towarzyszy ryzyko. Dotyczy to również działalności prowadzonej przez towarzystwa ubezpieczeń na życie. Głównym celem prowadzenia inwestycji na rynku kapitałowym jest uzyskanie dochodu. Dochód z inwestycji powinien nie tylko pozwolić na zachowanie realnej wartości zaangażowanego kapitału, ale także zapewnić godziwe wynagrodzenie za jego udostępnienie. Nadwyżka dochodu ponad deprecjację wniesionego kapitału (spowodowaną procesami inflacyjnymi) stanowi dochód realny.

Pojęcie ryzyka jest podstawowym pojęciem nowoczesnych finansów, a w szczególności analizy inwestycyjnej^[1].

Wszystkie decyzje inwestycyjne oparte są na ocenie obecnych i przyszłych warunków ich realizacji. Podejmowane decyzje obciążone są mniejszym lub większym ryzykiem. Z tego względu dążeniem inwestorów jest ograniczenie ryzyka inwestycyjnego, które związane jest z działaniami w kierunku^[2]:

• minimalizacji ewentualnych strat,
• maksymalizacji oczekiwanych dochodów.

Pojęcie ryzyka należy odróżnić od pojęcia niepewności związanej z inwestowaniem. Niepewność jest pojęciem szerszym, ryzyko zaś jest jego pochodną i ma charakter wymierny. Oznacza to, że istnieją podstawy nie tylko do identyfikacji ryzyka, ale również do jego weryfikacji empirycznej przy zastosowaniu odpowiednich metod jego pomiaru.

Niepewność uważana jest za immanentną cechę rzeczywistości, wynikającą z wielkiej liczby, złożoności i zmienności podmiotów, z zależności zachodzących między innymi i w ich otoczeniu oraz z ograniczonej możliwości kontrolowania przez ludzi czynników kształtujących rzeczywistość^[3].

Przy ocenie efektywności ekonomicznej inwestycji niepewność i ryzyko są funkcją dwóch grup czynników do których zaliczamy ilość i jakości informacji będących w dyspozycji inwestora oraz zmienność warunków realizacji i eksploatacji inwestycji^[4].

Niepewność jest zasadniczym elementem finansowych decyzji i osoba decydująca nie wie z góry, jaka sytuacja wystąpi lub jaki wynik zostanie osiągnięty^[5].

Należy pamiętać, że niepewność ma wymiar informacyjny, a jej przyczyną jest bariera dostępu do informacji lub niewiarygodność uzyskanych informacji, natomiast ryzyko ma wymiar finansowy, ponieważ można dokonać jego pomiaru; dotyczy to sytuacji, gdy istnieją dostępne informacje umożliwiające ocenę strat lub zysków związanych z danym projektem inwestycyjnym, czyli skutków przyszłych decyzji.

Wyznacznikiem ryzyka jest możliwość wystąpienia straty lub zysku różnych od wielkości oczekiwanych przez inwestora. Ryzyko występuje również w sytuacji, gdy informacje są niewystarczające, nie są pełne oraz niespójne, ale pozwalają na oszacowanie prawdopodobieństw powstania określonych zjawisk związanych z projektem inwestycyjnym. Natomiast niepewność występuje w sytuacji, gdy brak jest jakichkolwiek przesłanek, informacji do oszacowania tych prawdopodobieństw. Pamiętać należy, że w tym kontekście kryterium odróżnienia ryzyka od niepewności może mieć charakter subiektywny z uwagi na zbyt dużą subiektywność w szacowaniu prawdopodobieństw możliwych zdarzeń.

Ryzyko powstaje wtedy, kiedy podejmujący decyzję zna nie tylko różne wyniki, lecz także prawdopodobieństwo powiązane z każdym potencjalnym wynikiem. Ryzyko można zatem uznać za miarę niepewności^[6].

Uzasadnieniem konieczności identyfikacji i weryfikacji ryzyka inwestycyjnego jest fakt chęci osiągnięcia korzyści oczekiwanych przez inwestora lub uniknięcia strat finansowych.

Inwestorzy podejmują decyzje inwestycyjne w warunkach które można podzielić na^[7]:

• warunki pewności dotyczące realizacji samego projektu inwestycyjnego, oraz powodzenia globalnej strategii przedsiębiorstwa na rynku;
• warunki niepewności określające brak podstaw do określenia szans lub zagrożeń w osiąganiu oczekiwanych dochodów z realizacji projektu inwestycyjnego;
• warunki ryzyka określone możliwościami ustalenia oczekiwanych dochodów z inwestycji. Wyznacznikiem tych warunków jest skłonność inwestora do podejmowania ryzyka i gotowość do jego pomiaru przy założeniu dostępności do informacji.

Takie zróżnicowanie warunków, w których inwestorzy podejmują decyzje inwestycyjne są przyczyną ich zachowań. Takim zachowaniem jest^[8]:

• preferowanie ryzyka oraz jego skutków;
• neutralne zachowanie wobec ryzyka;
• niechęć do ryzyka i jego oceny.

Niepewności i ryzyko mają charakter dynamiczny i ekonomiczny. Cechy te objawiają się następującymi faktami^[9]:

• niepewność i ryzyko wzrastają wraz z wydłużeniem horyzontu czasowego inwestycji, czyli wraz ze wzrostem czasu zaangażowania kapitału inwestora;
• inwestor podejmujący decyzję inwestycyjną związaną z większym ryzykiem, może więcej zyskać lub więcej stracić niż w wypadku decyzji o niższym ryzyku;
• ryzyko ma swoją cenę, która zależy od rodzajów ryzyka i metod jej ustalania. Z tego względu mówimy o inwestycjach mniej lub bardziej bezpiecznych, czyli o mniejszym lub większym ryzyku.

Wyróżnia się trzy grupy czynników jakie są źródłem ryzyka w inwestowaniu. Zaliczamy do nich^[10]:

• czynniki makrogospodarcze związane z analizą ogólnogospodarczą kraju i stosunków międzynarodowych,
• czynniki mezogospodarcze związane z analizą sektorową,
• czynniki mikrogospodarcze związane z sytuacją finansową przedsiębiorstwa w której prowadzona jest działalność operacyjno-finansowa.

Ryzyko to jest prawdopodobieństwo nie uzyskania wyznaczonych celów. Z tym pojęciem nierozerwalnie związane jest pojęcie szansy. Jeżeli ryzyko to jest prawdopodobieństwo mniejsze, równe od jakiejś liczby – wyznaczonego celu, to szansa jest prawdopodobieństwem liczby większej od danej. Praktycznie jest to 1 – prawdopodobieństwo przypisane do ryzyka.

Takie poszukiwanie ryzyk nie może być ogólnikowe. Nie wiadomo, jak można oszacować ryzyko działalności gospodarczej. W takim wypadku można mówić o różnych za i przeciw, poszukiwać analogicznych przykładów sukcesu lub porażki, sprawdzić kondycję sektora, trochę pomyśleć nad tematem. Pojęcie ryzyka raczej związane jest z liczbami pod różną postacią, jako liczby pierwotne lub kombinacje liczb pierwotnych czyli wskaźniki. Warto też dodać, że szacować ryzyko tam gdzie można je jakoś zminimalizować lub stworzyć jakiś mechanizm zabezpieczający.

Ryzyko inwestycyjne występuje wtedy, gdy zrealizowana stopa dochodu z inwestycji może różnić się od stopy dochodu oczekiwanej przez inwestora^[11].

W Polsce klasa bardzo wysokiego ryzyka jest natomiast zdominowana przez branże związane z budownictwem. Na trzynaście typów działalności, jakie się w niej znalazły, aż siedem związanych jest z budownictwem.

Tabela 1 prezentuje branże przemysłu obarczone najniższym i najwyższym ryzykiem inwestycyjnym^[12].

Tabela 1. Branże przemysłowe i nieprzemysłowe o najniższym i najwyższym ryzyku inwestycyjnym w 2001 roku

Źródło: M. Peterlik, B. Wyżnikiewicz, Ryzyko inwestycyjne…, op. cit.

Szansą na ponowny spadek ryzyka inwestycyjnego w polskiej gospodarce jest powrót na ścieżkę szybkiego wzrostu gospodarczego, kontynuacja restrukturyzacji przemysłu oraz prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, a w dłuższej perspektywie – także integracja z Unią Europejską.

Przy ocenie ryzyka inwestycyjnego problemem jest jego niemierzalny charakter. Ryzyko można zdefiniować jako potencjalny stopień zagrożenia realizacji założonych przez inwestora efektów ekonomicznych. W ocenie tego ryzyka wykorzystuje się zagregowane dane statystyczne, pochodzące z branżowej bazy Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową (tworzonej na podstawie danych GUS), a także opinie ekspertów odzwierciedlające niemierzalne aspekty ryzyka ekonomicznego i społecznego^[13].

Przytoczona tabela przedstawia ocenę branż w 2001 roku. Jej odczytanie wymaga zachowania tej daty: pozycja danej działalności w historycznym zestawieniu nie opisuje automatycznie jej dzisiejszej sytuacji. Ranking porządkuje oceniane grupy, lecz nie określa straty, którą poniesie konkretne przedsiębiorstwo. Dwie firmy działające w tej samej branży mogą mieć odmienne zadłużenie, klientów i zasoby. Informacja sektorowa staje się zatem punktem odniesienia dla rozpoznania warunków, a ocenę pojedynczego przedsięwzięcia trzeba powiązać z jego własnymi przychodami, kosztami i terminami.

W hipotetycznym przykładzie edukacyjnym zakup maszyny może być zagrożony opóźnieniem dostawy. Przyczyną będzie problem dostawcy, zdarzeniem samo opóźnienie, a skutkiem przesunięcie rozpoczęcia produkcji. Dopiero rozdzielenie tych elementów pozwala określić, jak zdarzenie wpłynie na rachunek inwestycji. Samo słowo ryzyko nie mówi jeszcze, ile miesięcy obejmuje opóźnienie, jakie wydatki pozostaną do poniesienia ani czy przedsiębiorstwo utraci zamówienia. Zapisanie takich założeń pomaga porównywać kolejne warianty i dostrzegać, które informacje mają największe znaczenie dla wyniku.

Podobnie trzeba rozróżnić możliwość niekorzystnego zdarzenia od zdolności inwestora do poniesienia jego następstw. Ta sama strata może mieć inną wagę dla osoby posiadającej rezerwę środków i dla osoby potrzebującej całego kapitału w określonym terminie. Horyzont inwestycji oraz tolerancja ryzyka wpływają na ocenę jej dopasowania do celu. Pomiar nie usuwa jednak niepewności: liczba wyliczona z przyjętych danych pozostaje zależna od jakości tych danych i założeń. Ocenę warto więc czytać razem z opisem okresu, zakresu oraz warunków, dla których ją sporządzono. Dzięki temu pozorna dokładność pojedynczego wskaźnika nie przesłania ograniczeń całego rozpoznania.