Giełda papierów wartościowych – historia, rynki i indeksy

Historia polskiego rynku kapitałowego

Pierwsza giełda papierów wartościowych w Polsce otwarta została w Warszawie 12 maja 1817 roku. Sesje odbywały się w godzinach 12.00 – 13.00. W XIX w. przedmiotem handlu na giełdzie warszawskiej były przede wszystkim weksle i obligacje. Handel akcjami rozwinął się na szerszą skalę w drugiej połowie XIX w. W latach między I a II wojną światową giełdy w Polsce działały na podstawie rozporządzenia Prezydenta o organizacji giełd. Oprócz giełdy warszawskiej istniały także giełdy papierów wartościowych w Katowicach, Krakowie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu i Wilnie.

Podstawowe znaczenie miała jednak giełda w Warszawie, na której koncentrowało się 90% obrotów. W 1938 r. na warszawskiej giełdzie notowano 130 papierów: obligacje (państwowe, bankowe, municypalne), listy zastawne oraz akcje. Z chwilą wybuchu II wojny światowej giełda w Warszawie została zamknięta. Wprawdzie po roku 1945 podjęto próby reaktywowania działalności giełd w Polsce, jednak ich istnienie było nie do pogodzenia z narzuconym systemem gospodarki centralnie planowanej.

We wrześniu 1989 r. nowy, niekomunistyczny rząd rozpoczął program zmiany ustroju i odbudowy gospodarki rynkowej. Głównym motorem zmian strukturalnych była prywatyzacja i rozwój rynku kapitałowego. W przeciwieństwie do doświadczeń innych krajów, gdzie prywatyzacja prowadzona była w ramach istniejącej już struktury instytucji finansowych, w Polsce – równocześnie z prywatyzacją – konieczne było stworzenie niezbędnej infrastruktury rynku kapitałowego.

Rozważając kilka alternatywnych rozwiązań, zdecydowano się na bezpośrednie nawiązanie do wzorców zagranicznych rynków kapitałowych, a więc przeniesienie nowoczesnych rozwiązań regulacji prawnych i organizacyjnych. Obserwowana standaryzacja i globalizacja rynków kapitałowych na świecie nie stwarzała większych szans oryginalnym modelom krajowym. Zaletą takiego wyboru było zdecydowane przyspieszenie procesu i przyjęcie od razu rozwiązań docelowych.

Opracowanie szczegółowych procedur nowoczesnego obrotu giełdowego w okresie zaledwie kilku miesięcy było możliwe dzięki pomocy merytorycznej i finansowej Francji, a konkretnie Spółki Giełd Francuskich (Société de Bourses Françaises) i Centralnego Depozytu SICOVAM. Niezmiernie ważnym elementem powstającego rynku kapitałowego była regulacja prawna, którą należało opracować od początku. Pierwsza wersja projektu ustawy regulującej publiczny obrót papierami wartościowymi została opracowana w lipcu 1990 r. W dniu 22 marca 1991 r. Sejm uchwalił ustawę Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych. Powstały w ten sposób podstawy prawne głównych instytucji rynku kapitałowego: domów maklerskich, giełdy, funduszy powierniczych, jak również Komisji Papierów Wartościowych jako organu administracji rządowej kontrolującego i promującego rynek papierów wartościowych. W odniesieniu do giełdy ustawa ta określiła, że instytucja ta powinna zapewniać:

• koncentrację podaży i popytu na papiery wartościowe dopuszczone do obrotu giełdowego w celu kształtowania powszechnego kursu,

• bezpieczny i sprawny przebieg transakcji i rozliczeń,

• upowszechnianie jednolitych informacji umożliwiających ocenę aktualnej wartości papierów wartościowych dopuszczonych do obrotu giełdowego.

W niecały miesiąc po uchwaleniu przez Sejm Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych, dnia 12 kwietnia 1991 r., Minister Przekształceń Własnościowych i Minister Finansów reprezentujący Skarb Państwa podpisali akt założycielski Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Cztery dni później, 16 kwietnia odbyła się pierwsza sesja giełdowa z udziałem 7 domów maklerskich, na której notowano akcje 5 spółek. Wpłynęło wówczas 112 zleceń kupna i sprzedaży, a łączny obrót giełdy wyniósł 1.990 zł (2 tys. US$).

Uznanie zastosowanych w Polsce rozwiązań znalazło swój wyraz w przyjęciu w grudniu 1991 roku. Giełdy Papierów Wartościowych w poczet członków korespondentów Międzynarodowej Federacji Giełd Papierów Wartościowych (FIBV). W październiku 1994 r. polska giełda została pełnym członkiem tej organizacji, grupującej wszystkie najważniejsze giełdy świata. Zadaniem FIBV jest koordynacja współpracy między giełdami poszczególnych krajów, wprowadzanie nowoczesnych rozwiązań, ujednolicanie standardów i poszerzanie zasięgu transakcji międzynarodowych. Od 1992 r. giełda warszawska jest również członkiem korespondentem Federacji Europejskich Giełd Papierów Wartościowych.

Tabela 1 – Liczba spółek w poszczególnych latach

Giełda realizuje program rozwoju nowego systemu giełdowego. Do roku 1998 istniejący system obrotu zostanie zastąpiony przez nowy system komputerowy, umożliwiający przekazywanie na giełdę zleceń z dowolnego miejsca, oraz zawierający moduł obrotu instrumentami pochodnymi. Oczekuje się, że pierwsze instrumenty pochodne będą notowane na giełdzie warszawskiej w 1997 roku.

Program Narodowych Funduszy Inwestycyjnych stanowi ważny element rozwoju polskiego rynku kapitałowego. Fundusze NFI obejmują ponad 500 spółek. Dystrybucja świadectw udziałowych rozpoczęła się w listopadzie 1995 roku. Od lipca 1996 roku powszechne świadectwa udziałowe (PŚU) są notowane na giełdzie. W roku 1997 trafiły na giełdę niektóre ze spółek parterowych programu NFI. Na giełdzie są również notowane akcje samych funduszy.

Proces prywatyzacji obejmie w ciągu kilku najbliższych lat największe polskie przedsiębiorstwa, takie jak rafinerie, kopalnictwo i przetwórstwo miedzi, sieci energetyczne, czy największe banki państwowe. Będzie to miało znaczny wpływ na wzrost kapitalizacji giełdy.

Tabela 2 – Rozwój rynku kapitałowego

Giełda papierów wartościowych

Giełda papierów wartościowych to abstrakcyjny rynek, na którym przedmiotem obrotu są określone typy papierów wartościowych. Są to regularnie odbywające się w określonym miejscu i czasie, podporządkowane określonym normom i zasadom, spotkania osób pragnących zawrzeć transakcje kupna-sprzedaży oraz osób pośredniczących w zawieraniu transakcji, których przedmiot stanowią zamienne papiery wartościowe, przy czym ceny ustalane są na podstawie gry sił podaży i popytu, i podawane są do publicznej wiadomości.

Cechy giełdy:

1. istnienie zewnętrznej organizacji opierającej się na określonych normach prawnych i zarządzeniach jej organów,

2. oparcie handlu giełdowego na stałych zasadach i zawieranie transakcji bez konieczności okazywania jej przedmiotów w naturze,

3. dopuszczenie do handlu giełdowego ściśle określonej liczby podmiotów,

4. jednorodność przedmiotu transakcji,

5. stały czas i miejsce spotkań osób dopuszczonych do handlu giełdowego.

FUNKCJE GIEŁDY

• funkcja mobilizująca – giełda przesuwa oszczędności pieniężne od pierwotnych ich dysponentów do ostatecznych użytkowników akumulacji;

• funkcja transformująca – na giełdzie następuje transformacja kapitału, czyli zmiana formy;

• funkcja oceniająca – giełda ocenia kapitał, notowania kursów akcji mówią o wartości spółek notowanych na giełdzie.

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie (nazywana giełdą warszawską) jest spółką akcyjną, która została zawiązana 22 kwietnia 1991 roku. Pierwsza sesja odbyła się 16 kwietnia 1991 roku. Początkowo sesje odbywały się raz w tygodniu, we wtorki, obecnie sesje giełdowe odbywają się 5 razy w tygodniu od poniedziałku do piątku.

W momencie rozpoczęcia działalności na giełdzie dokonywano obrotu akcjami 5 firm. Były nimi: Tonsil, Próchnik, Krosno, Exbud i Śląska Fabryka Kabli. Obecnie na rynku podstawowym notowanych jest 117 firm, na rynku równoległym 53, na rynku wolnym 17 oraz akcje 15 Narodowych Funduszy Inwestycyjnych.

Rodzaje rynków, na których notowane są akcje

Decyzję o dopuszczeniu papierów wartościowych do obrotu podejmuje Rada Giełdy. Wszystkie akcje dopuszczane do obrotu muszą spełniać określone warunki:

• papiery są dopuszczone do publicznego obrotu;

• ich zbywalność nie jest ograniczona;

• wniosek o dopuszczenie papierów wartościowych obejmuje wszystkie papiery wartościowe tego samego rodzaju.

Prócz wyżej wymienionych warunków papiery wartościowe dopuszczane na poszczególne rynki muszą spełniać wymagania przedstawione w tabeli poniżej.

Tabela 3 Warunki dopuszczenia papierów wartościowych do obrotu publicznego

Indeksy giełdowe

Podstawowym pytaniem, które codziennie interesuje inwestorów, jest pytanie: jaka jest sytuacja na giełdzie? Inwestor oczekuje krótkiej odpowiedzi: zła, średnia, dobra.¹

Dla każdej giełdy istnieje syntetyczny wskaźnik, będący miarą zmian cen akcji w danym dniu. Wskaźnik taki nazywa się indeksem giełdy. Indeksy giełdowe są codziennie publikowane w dziennikach, podawane w radiu i telewizji.

INDEKSY GIEŁDOWE

• WIG
• WIRR
• WIG 20
• MIDWIG

Rysunek 1 Rodzaje indeksów giełdowych

WIG jest indeksem przy obliczaniu którego brane są pod uwagę zmiany cen wszystkich spółek notowanych na rynku podstawowym. Jest indeksem ważonym wartością rynkową danej spółki, a więc wpływ poszczególnych spółek na wartość WIG-u jest wprost proporcjonalny do ich kapitalizacji. Taka konstrukcja indeksu sprawia, że zmiany jego wartości odzwierciedlają zmianę łącznej wartości portfeli akcji wszystkich inwestorów. Wpływ walorów jednej spółki w indeksie nie może przekroczyć 10% wartości ogólnej portfela akcji. Udział poszczególnych branż w indeksie nie może przekroczyć 30%.

WIG 20 jest liczony na podstawie wartości portfela akcji 20 spółek rynku podstawowego. Przy ustalaniu listy spółek bierze się pod uwagę 2 kryteria: wielkość obrotu i wartość rynkową spółek. Liczba spółek z poszczególnych branż nie może przekroczyć 5. Są to spółki wybrane na podstawie rankingu.

WIRR obliczany jest metodą podobną jak WIG. Ze względu na małą liczbę spółek notowanych na rynku równoległym nie obowiązuje zasada ograniczania wpływu firm dużej wartości rynkowej.

MIDWIG obliczany jest metodą podobną jak WIG dla spółek średniej wielkości.

W dniu 19 września 1996r. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. podpisała umowę o dystrybucję danych giełdowych w czasie rzeczywistym z REUTERS LIMITED. Firma ta jest już trzecim – obok DOW JONES TELERATE i TVP S.A. Agencja Telegazeta – dystrybutorem informacji, który będzie oferował wszystkim zainteresowanym serwisy giełdowe w czasie rzeczywistym.

Należy również przypomnieć, że umowę o przekazywanie danych giełdowych na zamknięcie sesji w nowym systemie dystrybucji podpisała również Polska Agencja Prasowa.