Charakterystyka rynku Unii Europejskiej pod koniec XX wieku – c.d.

kontynuujemy pracę magisterską sprzed miesiąca Charakterystyka rynku Unii Europejskiej pod koniec XX wieku

Europejski wspólny rynek miał mieć także zróżnicowany wpływ na poszczególne sektory gospodarki. Najlepsze wyniki oczekiwano w turystyce, komunikacji i handlu, a następnie w usługach doradczych i IT. Z drugiej strony stwarzał największe zagrożenia dla sektora bankowego i ubezpieczeniowego, przemysłu spożywczego, a także dla przemysłu maszynowego, metalurgicznego, tekstylnego, odzieżowego i chemiczno-farmaceutycznego. Zagrożenia te wynikały ze zwiększonej konkurencji i konieczności restrukturyzacji gospodarki.

Biorąc pod uwagę strukturę polskiego handlu z krajami UE, można stwierdzić, że zmiany w Europie Zachodniej mają szczególne znaczenie dla polskich eksporterów żywności. Firmy z tej branży są najbardziej zagrożone, ale mogą też mieć największe szanse, jeśli wykorzystają nowe możliwości rynkowe.

Mówiąc jednak o integracji europejskiej oraz o tym, że rynek wewnętrzny sprzyja sprawności administracyjnej, należy pamiętać, że sfera społeczności jest bardzo zróżnicowana pod względem poziomu rozwoju i możliwości rozwoju. Przede wszystkim charakteryzuje się ogromnymi dysproporcjami między regionami, które nakładają się na duże różnice między państwami. Na przykład w Grecji, Portugalii i Irlandii produkt krajowy brutto na mieszkańca (PKB na mieszkańca – podstawowy wskaźnik zamożności kraju) nie sięga 75% dla całej społeczności. Różnice te są znacznie większe w przypadku regionów. W połowie lat 80. PKB na mieszkańca w 25 najbogatszych regionach był prawie trzykrotnie wyższy niż w 25 najsłabiej rozwiniętych.

Dane z tabeli 3 wskazują na istotną rolę Republiki Federalnej Niemiec. Kraj ten posiadał udział 25,74 % w całości PKB spośród dwunastu krajów ówczesnej Wspólnoty Europejskiej. Uwzględniając wszystkie piętnaście krajów, stanowiących przed rokiem 2004 Unię Europejską, to udziały największych krajów Wspólnoty wyglądają następująco: Niemcy – 23, czwórka najważniejszych potęg gospodarczych (Niemcy, Włochy, Francja, Wielka Brytania) UE – 72,5%. Dane w tabeli 3 wskazują także na zróżnicowanie PKB na jednego mieszkańca. Średnia dla krajów OECD jest w największym stopniu przekroczona w Luksemburgu (wskaźnik = 120) i w Niemczech (wskaźnik = 110), natomiast najniższe wskaźniki są w Grecji (wskaźnik = 44) oraz Irlandii (wskaźnik = 65).

Polityka regionalna finansowana jest ze specjalnych funduszów. Noszą one nazwę Funduszy Strukturalnych, ponieważ ich celem jest wspieranie dostosowania się struktur społeczno – gospodarczych do zmieniającej się sytuacji. Należą do nich:

• Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego,
• Europejski Fundusz Socjalny,
• Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej

Środki finansowe Funduszy wzrastają corocznie od końca lat osiemdziesiątych i zwiększa się ich udział we wspólnym budżecie (1989 r. – 17%, 1993 r. – 30,8%, 1995 r. – 32,5%). W latach 1989 – 1993 Fundusze dysponowały kwotą ponad 64 mld ECU. Została ona przeznaczona w dużej części (68%) na wpieranie regionów zapóźnionych w rozwoju. Najwięcej skorzystały: Grecja, Irlandia i Portugalia. Na pomoc przemysłowym regionom przeznaczono 11% środków. Najwięcej otrzymały: Wielka Brytania, Hiszpania i Francja. Do regionów wiejskich opóźnionych w rozwoju skierowano 4,6% środków finansowych Funduszy. Pomocą objęto 10 państw, ale najwięcej otrzymała Francja (50%). Dużą kwotę (12%) rozdysponowano na programy zwalczania bezrobocia, a pozostałe środki (2,5%) przeznaczono na przekształcenia strukturalne w agrobiznesie.

Tabela 3.    Wskaźniki makroekonomiczne dla krajów Unii Europejskiej w 1991.

# – w cenach bieżących

* – wskaźnik PKB na jednego mieszkańca

Źródło: A.. Sznajder. Euromarketing. PWN. Warszawa 1997, str. 14

W sumie ze środków Funduszy skorzystały obszary zamieszkane przez około 43% ludności. Budżet Unii przeznaczony na powiększanie dysproporcji rozwojowych ciągle się powiększa. Nie ma jednak wątpliwości, że środki te nie wystarczają na radykalną zmianę sytuacji. Mogą one natomiast przyczynić się do jej poprawy, wspierając działania rządów, władz lokalnych i prywatne inicjatywy.

Od 1 stycznia 1999 roku zaczął funkcjonować nowy pieniądz – euro emitowany w ramach Unii Gospodarczo – Walutowej – UGW (Economic and Monetary Union – EMU), która z tą datą ma być ustanowiona w ramach Unii Europejskiej. W skład UGW weszło początkowo 11 krajów spośród 15 Państw Członkowskich Unii Europejskiej. Euro – nowa wspólna waluta krajów UGW ma być, w swoim docelowym kształcie, jedynym legalnym środkiem płatniczym na terytorium UGW zastępując waluty narodowe krajów Unii Europejskiej przystępujących do unii monetarnej.

Biorąc pod uwagę skalę przedsięwzięcia, przyjęto koncepcję stopniowego wprowadzania nowego pieniądza do obiegu. W tzw. okresie przejściowym, tj. od 1 stycznia 1999 roku do 1 stycznia 2002 roku, nie będzie ani nakazu, ani zakazu stosowania euro, który będzie funkcjonował wyłącznie w obrocie bezgotówkowym. Począwszy od 1 stycznia 2002 roku rozpocznie się wprowadzenie do obiegu banknotów i monet nowej waluty. Jednocześnie waluty narodowe krajów UGW będą systematycznie wycofywane z rynku, tak aby już od 1 marca 2002 roku, a najpóźniej od 1 lipca 2002 roku, w obiegu pozostała wyłącznie nowa waluta – euro.

Ustanowienie UGW i wprowadzenie wspólnej waluty od 1 stycznia 1999 roku należy do największych przedsięwzięć podejmowanych dotychczas w ramach współpracy międzynarodowej. Jest to przedsięwzięcie bezprecedensowe i nie pozbawione ryzyka, jednak większość krajów Unii Europejskiej podjęła ogromny wysiłek mający na celu dostosowanie się do uczestnictwa w przyszłej unii. Proces tworzenia UGW i przygotowań do wprowadzenia euro jest obecnie tak zaawansowany, że znalazł się praktycznie w punkcie bez odwrotu, zaś jego ewentualne zaniechanie mogło by zatrzymać cały proces integracji europejskiej. Uczestnicy międzynarodowych rynków finansowych traktują więc wprowadzenia euro od 1999 roku jako inwestycję pewną i w swoich działaniach uwzględniają jej potencjalne konsekwencje.

Europejska Unia Gospodarczo – Walutowa nie jest przedsięwzięciem wyłącznie europejskim ,lecz globalnym, które niesie poważne konsekwencje nie tylko dla krajów członkowskich przyszłej unii, ale także dla pozostałych krajów Unii Europejskiej, które nie przystąpiły do unii monetarnej od 1 stycznia 1999 roku oraz dla wielu krajów trzecich, zwłaszcza dla tych, które intensywnie handel i współpracę gospodarczą z krajami Unii. Wśród nich szczególną grupę stanowią kraje ubiegające się o pełne członkostwo w Unii Europejskiej, w tym Polska, które muszą w swej polityce uwzględniać perspektywę, iż docelowo wszystkie kraje Unii powinny wejść w skład UGW.

System bankowy, które tak jak inne sektory gospodarki podlega transformacjom wynikającym z samej istoty ewolucji i rozwoju, uzyska dzięki powstaniu europejskiej Unii Gospodarczo – Walutowej nowy bodziec do przyspieszenia przemian strukturalnych. Dokonujące się obecnie procesy integracji gospodarczej prowadzą do fuzji i przejęć banków oraz unifikacji w sposobach działania i tworzonych produktach. Procesy te stanowią wyzwanie także dla polskiego sektora bankowego, który chce sprostać nasilającej się konkurencji banków zagranicznych podejmuje działania zmierzające do umocnienia swojej pozycji.

Proces negocjacji dotyczący członkostwa Polski w Unii Europejskiej rozpoczął się 31 marca 1998 roku. Przewidywane daty przystąpienia Polski, najpierw do Unii Europejskiej – około 2002 – 2003 roku, a następnie do Unii Gospodarczo Walutowej w latach 2007 – 2010, wskazują, że pozostaje nam niedługi okres na spełnienie bardzo trudnych warunków zbieżności, tzw. kryteriów konwergencji, w szczególności w zakresie stabilizacji kursu złotówki wobec euro oraz doprowadzenia do znacznego obniżenia inflacji dla zapewnienia polskiej gospodarce międzynarodowej zdolności konkurencyjnej.

Omawiając sytuację ekonomiczno – gospodarczą Europy oraz ogólną  charakterystykę Unii Europejskiej  warto wspomnieć o największym państwie Europy centralno – wschodniej – Polsce. Tabela 4 pokazuje niektóre dane o państwach członkowskich Unii Europejskiej i Polsce.

W 1989 r. pod wpływem radykalnych zmian politycznych oraz upadku gospodarki planowej dokonała się zasadnicza reorientacja polskiej polityki zagranicznej. Najważniejszym kierunkiem działań Polski stały się wysoko rozwinięte państwa i ich instytucje międzynarodowe. Za strategiczny cel polskiej polityki zagranicznej uznano przystąpienie naszego kraju do Wspólnot / Unii Europejskiej.

Tabela 4. Wybrane dane o państwach członkowskich Unii Europejskiej i Polsce (1995 r.)

Źródło: Rocznik Statystyczny GUS 1996: Unia Europejska. Integracja Polski z Unią Europejską, Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, Warszawa 1996, s.29

Idea włączenia Polski w procesy integracyjne Europy Zachodniej została przedstawiona po raz pierwszy w 1989r. przez rząd Tadeusza Mazowieckiego. Najpierw myślano o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami , ale już w 1990 r. uznano, że strategicznym celem polskiej polityki zagranicznej jest uzyskanie pełnego członkostwa we Wspólnotach Europejskich. Nawiązywanie ściślejszych więzi ze Wspólnotami miało służyć szybszemu rozwojowi gospodarczemu Polski, wspieraniu reform politycznych, gospodarczych i społecznych oraz wzmocnieniu pozycji państwa na arenie międzynarodowej. Warto tu dodać, że już w 1990 r. państwa Wspólnot stały się głównymi partnerami handlowymi Polski, co wzmogło zainteresowanie naszego kraju członkostwem we Wspólnotach.

W końcu 1990 r. rozpoczęły się negocjacje na temat układu o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi. Owocem tych rozmów był Układ Europejski, podpisany 16 grudnia 1991 r.

Po zakończeniu procesu ratyfikacyjnego w Polsce, państwa Wspólnot i parlamencie Europejskim wszedł on w życie 1 lutego 1994 r. Został zawarty na czas nie określony. Na mocy układu Polska uzyskała status państwa stowarzyszonego. Otworzył on nowy etap w stosunkach Polski ze Wspólnotami. W części gospodarczej Układ Europejski przewiduje przede wszystkim stopniowe znoszenie ograniczeń w handlu artykułami przemysłowymi między Polską, a Wspólnotą (tj. utworzenie strefy wolnego handlu artykułami przemysłowymi). Polscy eksporterzy w okresie przejściowym będą mieli łatwiejszy dostęp do rynku wspólnotowego niż partnerzy ze Wspólnot do rynku polskiego. Wraz znoszeniem barier w stosunkach gospodarczych Polska ma obowiązek dostosowania w określonym zakresie swoich przepisów do standardów europejskich. Układ Europejski przewidywał też skromną liberalizację handlu artykułami rolnymi. Miała ona objąć tylko niektóre towary rolne i polegać jedynie na częściowej redukcji barier handlowych. W wyniku realizacji tych postanowień polskie towary przemysłowe uzyskały już wolny dostęp do rynku Wspólnoty. Wyjątek stanowią tekstylia (ograniczenia zostaną zniesione w 1998 r.) oraz samochody (likwidacja ceł w 2002 r.).

Zgodnie z przyjętymi zobowiązaniami, Wspólnoty udzielają Polsce wsparcia finansowego i technicznego (np. doradztwo, szkolenia, badania). Głównym źródłem bezzwrotnej pomocy finansowej jest program PHARE (Poland and Hungary: Assistance for Restructuring their Economy) wspierający reformy gospodarcze, społeczne i administracyjne. Utworzony początkowo (1989 r.) dla Polski i Węgier, objął potem inne kraje Europy Środkowej i Wschodniej. W latach 1990 – 1994 Polska uzyskała 1011,6 mln ECU, a więc około 25% środków, którymi program dysponował (4248,4 mln ECU). Według wstępnych ustaleń obecnie (1995 – 1999) Polska ma otrzymać około 1015 mln ECU. Poza tym nasz kraj ma dostęp do kredytów z Europejskiego Banku Inwestycyjnego oraz może starać się o doraźną pomoc finansowa Unii w określonych przypadkach.

Układ Europejski nie przesądzał o członkostwie Polski w Unii. Z tego względu podjęła ona starania, by państwa Unii wyraźniej określiły perspektywy i warunki przystąpienia. Oto one:

• Stabilne instytucje polityczne, gwarantujące demokrację, rządy prawa, przestrzeganie praw człowieka oraz poszanowanie i ochronę mniejszości;
• Funkcjonowanie gospodarki rynkowej i jej zdolność do sprostania konkurencji oraz presji sił rynkowych wewnątrz Unii;
• Zdolność do przyjęcia zobowiązań członka Unii, włącznie z podzieleniem celów unii politycznej, gospodarczej i walutowej.

8 kwietnia 1994 r. Polska złożyła wniosek o przyjęcie do Unii. Tym samym, stwierdziła, że jest w stanie sprostać wymaganiom stawianym państwom członkowskim. Bardzo duże znaczenie dla naszego członkostwa miały decyzje Rady Europejskiej przyjęte w Madrycie w grudniu 1995 r. Państwa Unii zadeklarowały wówczas, że negocjacje w sprawie przystąpienia rozpoczną się od stycznia 1998 roku. I tak też się stało, a obecnie proces negocjacyjny jest w toku i wg założeń rządu polskiego będzie trwał nie dłużej niż 2 – 3 lata. Po zakończeniu negocjacji zostanie podpisany traktat o przyjęciu do Unii, który musi być jeszcze ratyfikowany przez Parlament Europejski oraz parlamenty wszystkich państw członkowskich i Polski.