Proces zmiany gospodarki z centralnie planowanej na rynkową

Proces zmiany gospodarki z centralnie planowanej na rynkową, który rozpoczął się pod koniec 1989 r., miał dwa zasadnicze cele – stabilizację i restrukturyzację. Zmiany systemowe objęły wiele działań, które skoncentrowały się wokół trzech zasadniczych płaszczyzn:

1. liberalizacji (ograniczenia szczegółowej interwencji państwa w gospodarkę, uwolnienie cen, wprowadzenie liberalnego systemu handlu zagranicznego, zniesienie restrykcji w stosunku do firm prywatnych),
2. wymienialności pieniądza krajowego i związanego z tym uporządkowania kursów walutowych,
3. przekształceń instytucjonalnych obejmujących prywatyzację, przekształcenia własnościowe, demonopolizację, reformę sfery budżetowej i ubezpieczeń społecznych, reformę banków, przebudowę systemu podatkowego, a także przywrócenie autentycznego samorządu lokalnego.^[1]

W ramach realizowanych przemian rozpoczął się również proces restrukturyzacji gospodarki. Przez restrukturyzację rozumie się radykalną zmianę przynajmniej w jednym z trzech wymiarów organizacji – zakresie działania, strukturze kapitałowej i organizacji wewnętrznej firmy. Restrukturyzacja obejmuje wiele transakcji powodujących zmianę zakresu i zasięgu działania organizacji (sprzedaż firmy, pozyskanie nowych dziedzin, ekspansja, ograniczenie działania), zmianę struktury kapitałowej, np. poprzez zwiększenie poziomu zadłużenia, prywatyzację czy też zmianę organizacji wewnętrznej firmy. Realizacja tych zmian wymaga ingerencji w strategię działania danej organizacji, często wymaga też zmiany jej celów. Restrukturyzacja w pewnym sensie zrywa z przeszłością stąd też wymaga skoordynowanych i zdecydowanych działań. Nie mogą być one izolowane. Muszą być wzajemnie powiązane, co jest warunkiem koniecznym powodzenia podejmowanego przedsięwzięcia.^[2]

Jednym z głównych procesów restrukturyzacji polskiej gospodarki stał się proces restrukturyzacji przedsiębiorstw państwowych. Jak wykazują doświadczenia polskiej transformacji, restrukturyzacja może być zarówno etapem poprzedzającym procesy prywatyzacyjne, jak i ich bezpośrednim następstwem. Celem restrukturyzacji jest wzrost wartości rynkowej przedsiębiorstwa. Zakłada się tu, że ponoszone nakłady zwiększą następnie dochody z prywatyzacji. Chodzi więc o zwiększenie atrakcyjności przedsiębiorstwa w oczach potencjalnych inwestorów. W przypadku restrukturyzacji przedsiębiorstw państwowych przeznaczonych do prywatyzacji chodzi nie tylko o poprawę sytuacji finansowej firmy w okresie, kiedy jest oferowana do sprzedaży, ale głównie o zwiększenie jej zdolności do przynoszenia zysków w przyszłości. Te dwa czynniki mają bowiem bezpośredni wpływ na wartość rynkową przedsiębiorstwa[3].

Prywatyzacja stała się w Polsce jednym z elementów restrukturyzacji gospodarki. Procesy prywatyzacyjne uwarunkowane są stanem wyjściowym gospodarki. W krajach rozwiniętych dokonuje się z reguły klasycznej prywatyzacji transformacyjnej, natomiast w krajach mniej rozwiniętych trzeba ją uzupełnić szeroką liberalizacją gospodarki. Jak wykazują dotychczasowe doświadczenia nie było potrzeby uruchomienia w tych krajach programów masowej prywatyzacji, dokonywanej niekonwencjonalnymi technikami. Natomiast, jak podkreślił Leszek Balcerowicz, „specyfika warunków początkowych w gospodarce krajów postsocjalistycznych – szeroka kontrola państwowa, niemal całkowita dominacja sektora państwowego, brak rynku kapitałowego, a często wysoce niestabilna sytuacja makroekonomiczna – wymagała szerszego zestawu środków polityki gospodarczej, aby można było zrealizować pomyślnie cel prywatyzacji gospodarki i zapewnić szybkie tempo wzrostu gospodarczego. Ten zestaw środków polityki obejmuje szeroki pakiet twardych posunięć liberalizacyjno – stabilizacyjnych w połączeniu z możliwie szybką prywatyzacją transformacyjną. W odziedziczonych warunkach gospodarczych w europejskich krajach postsocjalistycznych szybsze tempo prywatyzacji transformacyjnej może być osiągnięte tylko wtedy, gdy zastosowane zostaną techniki masowej prywatyzacji.”[4]

W Polsce prywatyzacja stała się głównym narzędziem restrukturyzacji gospodarki. Prywatyzacja w naszych warunkach miała urzeczywistniać także inne cele, takie jak: usunięcie głównych źródeł niepowodzeń gospodarczych, za jakie uznano rozbudowany i źle funkcjonujący sektor przedsiębiorstw państwowych, przyciągnięcie kapitału obcego, poprawa stanu budżetu państwa oraz rozwój akcjonariatu pracowniczego i obywatelskiego. Prywatyzacja przedsiębiorstwa państwowego oznacza świadomą i dobrowolną rezygnację przez państwo z własności przedsiębiorstwa państwowego na rzecz podmiotów prywatnych lub innych zazwyczaj niepaństwowych, podejmowaną w celu zmiany systemu prawnego i finansowego tegoż przedsiębiorstwa. Prywatyzacja w polskich warunkach nie polega jedynie na zmianie właściciela przedsiębiorstwa państwowego, czy też na czynnościach polegających na likwidacji i sprzedaży jego majątku podmiotom prywatnym, lecz obejmuje również przekształcenie przedsiębiorstwa państwowego w spółkę handlową Skarbu Państwa.^[5]

Skutkiem prawnym prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych jest m.in. zmiana formy jego własności. Jednakże nie każda taka zmiana jest prywatyzacją. Ponadto prawo polskie za sprywatyzowane uważa także takie przedsiębiorstwo, które w części lub w całości pozostaje nadal własnością państwową, a jego majątek jedynie oddano w dzierżawę lub leasing. Rozwiązania proceduralne przewidują dwie główne ścieżki prywatyzacji – kapitałową i likwidacyjną.

Prywatyzacja kapitałowa jest przekształceniem przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. Etap ten nazywany jest komercjalizacją przedsiębiorstw państwowych, a więc poddaniem dotychczasowych przedsiębiorstw państwowych regulacji kodeksu handlowego. W rozumieniu ustawy z 30 sierpnia 1996 r. komercjalizacja polega na przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w spółkę. Jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej to spółka ta wstępuje we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe, bez względu na charakter prawny tych stosunków.^[6]

Drugim etapem prywatyzacji kapitałowej jest udostępnienie udziałów lub akcji jednoosobowej spółki Skarbu Państwa na rynku publicznym, poza pulą 20% akcji lub udziałów udostępnionych pracownikom byłego przedsiębiorstwa państwowego po preferencyjnych cenach (praktycznie za 50% ceny) albo w wersji puli 15% akcji bądź udziałów za darmo, obowiązującej po uchwaleniu zmiany ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.[7]

Drugim sposobem prywatyzacji w myśl koncepcji przyjętej w roku 1990 jest prywatyzacja likwidacyjna. Polega ona na likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, która jest połączona ze sprzedażą całości bądź zorganizowanej części mienia przedsiębiorstwa wniesionego do spółki lub oddanej do płatnego użytkowania. Zgodnie z intencją ustawodawcy procedura ta powinna przede wszystkim dotyczyć przedsiębiorstw małych i średnich o dobrej kondycji finansowej. Likwidacja ma tutaj głównie znaczenie prawne i nie powinna być interpretowana jako fizyczna likwidacja przedsiębiorstwa[8].

W ostatnich latach w ustawie prywatyzacyjnej wprowadzono pewne zmiany proceduralne. Ustawodawca m.in. zrezygnował z likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, aby mogło być ono sprywatyzowane. Wprowadzono pojęcie „prywatyzacji bezpośredniej”. Polega ona na rozporządzaniu wszystkimi składnikami majątku przedsiębiorstwa państwowego przez jego sprzedaż, wniesienie przedsiębiorstwa do spółki, bądź oddanie go do odpłatnego korzystania. Ustawa z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych jasno precyzuje na czym powyższe czynności mają polegać[9]. W literaturze pojawiło się również pojęcie „prywatyzacji założycielskiej” (prywatyzacja oddolna inicjująca). Jest to proces tworzenia nowych prywatnych podmiotów gospodarczych, które angażują zasoby majątkowe oraz pracowników z restrukturyzowanych i prywatyzowanych przedsiębiorstw państwowych.^[10] Taka alokacja majątku i pracowników z sektora państwowego do prywatnego dokonuje się poprzez sprzedaż zbędnych składników majątku i racjonalizację zatrudnienia w przedsiębiorstwach państwowych przeprowadzających działania restrukturyzacyjne oraz przez sprzedaż lub wnoszenie (w formie aportu) do spółek, a także dzierżawę (często z opcją wykupu) majątku przedsiębiorstw postawionych w stan likwidacji w celu prywatyzacji bezpośredniej.

^[1] Por. L. Balcerowicz, Szok kontrolowany, Warszawa 1992, s. 49.