Budżet państwa jako podstawa polityki socjalnej

Wstęp pracy dyplomowej

Budżet państwa jest planem finansowym polityki państwa oraz narzędziem polityki społecznej. Ma on na celu pobieranie dochodów od jednostek gospodarczych, a następnie wydatkowanie ich na określone w planie cele. Jego rola, we wciąż zmieniających się warunkach finansowych i gospodarczych naszego kraju, wciąż wzrasta. Mówiąc o rosnącej roli budżetu w polityce socjalnej nie możemy zapominać, że jest on tylko instrumentem. Konstruując budżet nie tworzymy polityki socjalnej państwa, lecz zastanawiamy się jak ją realizować. Budżet ma dać odpowiedzi na dwa zasadnicze pytania:

• jakimi środkami dysponuje państwo na realizację swojej polityki,
• jak środki te rozdzielić, by państwo mogło się wywiązać ze swoich zobowiązań i zrealizować swe zamierzenia.

Treść założeń polityki socjalnej nie jest ściśle określona w ustawach. Z roli, jaką mają spełniać założenia wynika jednak, że powinny obejmować przynajmniej takie elementy jak:

• politykę w zakresie wydatkowania środków budżetowych na oświatę, ochronę zdrowia, pomoc społeczną, kulturę itp.,
• założenia systemu tak zwanych świadczeń socjalnych,
• założenia systemu pozabudżetowych funduszów celowych.

Stwierdzenie, że budżet państwa jest instrumentem realizacji założeń polityki socjalnej rozumiemy na ogół tak, że plan wydatków budżetu powinien zapewniać środki niezbędne do sfinansowania przedsięwzięć ujętych w założeniach.

W poniższej pracy postanowiłam dokładniej przyjrzeć się problematyce socjalnej budżetu państwa. Zacznę jednak od wyjaśnienia terminu polityka socjalna.  W literaturze polskiej pojawia się traktowanie polityki socjalnej jako  ” tej sfery działania państwa oraz sił socjalnych, która zajmuje się kształtowaniem warunków życia ludności oraz stosunków międzyludzkich” [1].

Dla mnie jednak polityka socjalna jest wyodrębnioną dziedziną działalności państwa mającą na celu zgromadzenie odpowiednich środków na zaspokajanie elementarnych potrzeb materialnych, zdrowotnych i edukacyjnych obywateli, na wyrównanie szans życiowych oraz kształtowanie systemów wspierania przezorności osobistej i zbiorowej.

Przytoczę tu także słowa  Leszka Balcerowicza traktujące o polityce socjalnej: ” […] dla wielu polityka socjalna oznacza jakiś ważniejszy dla ludzi odłam ogólnej polityki państwa. Wskazuje na to popularne, choć bałamutne przeciwstawienie liczb i ludzi pod hasłem polityki socjalnej [2]„.

Znając definicję polityki socjalnej możemy skupić uwagę na poszczególnych jej elementach i założeniach.

W rozdziale pierwszym przedstawiłam pojęcie budżetu państwa, jego funkcje i zasady oraz procedurę budżetową. Pomoże to nam zrozumieć problematykę budżetu państwa, a także trudności z jakimi boryka się rząd i państwo realizując swoje założenia.

Drugi rozdział poświęciłam dochodom budżetu państwa. Nie jest to co prawda bezpośredni element polityki socjalnej, ale niezmiernie ważny. To dzięki środkom pieniężnym, zgromadzonym w formie dochodów budżetowych, rząd może realizować plany polityki socjalnej poprzez ich wydatkowanie na określone cele. Dla pokazania zmieniającej się sumy przychodów z różnych sektorów publicznych przedstawiłam zbiorcze porównanie dochodów budżetu państwa z lat 1998 i 1999.

W dalszej części pracy zajęłam się dogłębną problematyką polityki socjalnej. Trzeci rozdział mianowicie określa wydatki budżetowe, głównie na cele socjalne. Jest to bowiem podstawowy element tej polityki. Dzięki wydatkowaniu środków zgromadzonych na rachunkach budżetu państwa wiele resortów, osób i grup społecznych otrzyma potrzebne im pieniądze, co, jak wiemy, jest domeną polityki socjalnej. Znajdziemy tu także porównanie wydatków z lat 1998 i 1999, a także, jak ważny dla kraju, problem deficytu budżetowego.

W czwartym rozdziale przedstawiłam świadczenia społeczne, których głównym zadaniem jest przekazanie części funduszy społecznych, pozostających w dyspozycji państwa, do dyspozycji określonych grup społecznych i na określone cele społeczne. Dowiemy się tu także o rodzajach tych świadczeń, a także o ogromnej roli jaką pełnią w polityce socjalnej. Znajduje się tu także porównanie świadczeń z ulgami podatkowymi, które są równie istotne dla wielu ludzi.

Ostatni, piąty, rozdział przedstawia pozabudżetowy, ale równie ważny element polityki socjalnej, a mianowicie fundusze celowe. Zapoznamy się tu z pojęciem funduszów oraz ich rodzajami, a także z analizą gospodarki finansowej, na gruncie której gromadzone są dochody i dokonywane wydatki.

W pracy wykorzystałam dane statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego, Naczelnej Izby Kontroli, informacje rządowe oraz literaturę problemową. Posługiwałam się  głównie metodą opisową.

[1]  A.Rajkiewicz, J.Supińska, M.Księżopolski  Polityka społeczna, PWN, Warszawa 1998, s. 27