Papiery wartościowe – definicje i kryteria podziału

W literaturze ekonomicznej i ustawodawstwie brak jest wyraźnego i jednolitego określenia definicji papieru wartościowego. Najczęściej papier wartościowy definiowany jest jako dokument reprezentujący prawa majątkowe, które z racji jego posiadania przysługują jego posiadaczowi.

Klasyfikacji omawianych papierów można dokonać według różnych kryteriów. Najczęściej można spotkać się z podziałem ze względu na^[1]:

rodzaj prawa majątkowego płynącego z tytułu posiadania papieru wartościowego,

sposób przenoszenia tytułu własności,

charakter dochodu uzyskiwanego z tytułu posiadania papieru wartościowego,

formę obrotów papierów wartościowych.

Według pierwszego kryterium wyróżnić można papiery wartościowe na wierzytelności posiadacza – np. weksle, czeki, obligacje, listy zastawne oraz papiery wartościowe reprezentujące prawa współwłasności w majątku ich emitenta – np. akcje, certyfikaty lokacyjne.

Kryterium drugie pozwala wyróżnić papiery wartościowe na okaziciela, papiery na zlecenie określonej osoby oraz papiery wartościowe imienne. Papiery na okaziciela można przenosić na inne osoby poprzez zwykłe wręczenie, papiery na zlecenie przenosi się poprzez indosowanie, natomiast imienne papiery wartościowe, przenosi się na inne osoby poprzez cesję wierzytelności.

Na podstawie trzeciego kryterium można mieć do czynienia z papierami wartościowymi przynoszącymi stały lub zmienny dochód w stosunku do kwoty zainwestowanej na ich zakup. Do pierwszej grupy zaliczyć możemy obligacje, listy zastawne, weksle skarbowe, natomiast do drugiej należą akcje i certyfikaty lokacyjne.

Według kryterium czwartego wyróżniamy papiery wartościowe, których obrót dokonywany jest na giełdzie oraz papiery, których obrót realizowany jest całkowicie poza giełdą. Do tych pierwszych zaliczyć można akcje, obligacje, listy zastawne, weksle skarbowe i inne papiery wartościowe emitowane przez państwo. Natomiast te drugie to czeki, weksle handlowe lub finansowe osób prawnych i fizycznych, skrypty dłużne.

Przedstawione kryteria podziału mają charakter nierozłączny, tzn. te same papiery mogą być uszeregowane i scharakteryzowane według wszystkich kryteriów. Np. obligacja jest papierem wartościowym na wierzytelności pieniężne, przynoszącym stały dochód, wystawianym najczęściej na okaziciela i przeznaczonym do obrotu giełdowego.

W Polsce dominuje koncepcja kładąca nacisk na takie powiązania między papierem wartościowym (dokumentem) a prawem płynącym z jego posiadania, które wiąże się z wykonaniem tego prawa przez posiadacza papieru (uprawnioną osobę). Posiadacz ów ma więc możliwość realizacji prawa majątkowego lub przeniesienia go na inne osoby.

Co porządkuje podział papierów wartościowych

Każde kryterium klasyfikacji odpowiada na inne pytanie o instrument finansowy. Podział według rodzaju uprawnienia wyjaśnia relację między emitentem a posiadaczem. Kryterium dochodu pozwala rozpoznać sposób ustalania świadczeń, natomiast forma obrotu dotyczy warunków zawierania transakcji. Te informacje należy zestawiać, ponieważ pojedyncza nazwa nie opisuje całej konstrukcji papieru. Obligacja może na przykład wyrażać zobowiązanie do wypłaty określonej kwoty i jednocześnie przewidywać odsetki zmieniające się według wskazanej reguły. Pozostaje instrumentem dłużnym, mimo że wysokość przyszłych wypłat nie jest znana z góry. Właśnie dlatego przedstawione w historycznym tekście przykłady warto odczytywać jako ilustracje wybranych konstrukcji, a nie zamknięte przypisanie każdego instrumentu do jednego modelu dochodu.

Klasyfikacja jest najbardziej użyteczna, gdy pozwala dokładnie wskazać przedmiot porównania. Można zestawiać instrumenty tego samego emitenta, lecz o odmiennych terminach wykupu. Można też porównywać papiery o zbliżonym czasie trwania zobowiązania, które zapewniają różny sposób naliczania odsetek. Wynik takiego porównania będzie miał inne znaczenie w każdym przypadku. Pierwsze zestawienie pokazuje zróżnicowanie warunków finansowania jednego podmiotu, drugie ujawnia odmienne konstrukcje świadczeń. Łączenie kilku kryteriów daje dokładniejszy opis i ogranicza ryzyko wyciągania zbyt szerokiego wniosku na podstawie jednej cechy. Dotyczy to również porównywania obligacji z akcjami, przy którym zasadnicze znaczenie ma odmienność praw wynikających z posiadania tych instrumentów.

Uprawnienie posiadacza i obowiązek emitenta

W opisie papieru wartościowego trzeba rozróżniać sam fakt istnienia uprawnienia od ekonomicznej możliwości jego wykonania. Dokument albo zapis może potwierdzać zobowiązanie, lecz sytuacja emitenta wpływa na realizację świadczenia. Z tego powodu opis praw posiadacza powinien być uzupełniony rozpoznaniem tego, kto jest zobowiązany i czego dokładnie dotyczy obowiązek. W przypadku obligacji ważne są terminy oraz warunki wypłat. Przy instrumencie udziałowym istotny będzie zakres uczestnictwa w prawach związanych z daną konstrukcją. Takie rozróżnienie porządkuje język analizy. Pozwala uniknąć utożsamiania formalnego określenia świadczenia z pewnością jego uzyskania albo z niezmiennością wartości instrumentu w trakcie obrotu.

Znaczenie ma także to, czy posiadacz chce korzystać z uprawnienia do zakończenia okresu przewidzianego w warunkach emisji, czy wcześniej przenieść je na inną osobę. Są to dwa odmienne zdarzenia. Wykup obligacji przez emitenta wynika z treści zobowiązania. Sprzedaż innemu uczestnikowi rynku wymaga znalezienia nabywcy i uzgodnienia ceny w warunkach istniejących w danym momencie. Możliwość przeprowadzenia takiej transakcji nie oznacza, że otrzymana kwota będzie zawsze odpowiadać wartości nominalnej. Ta różnica pomaga zrozumieć, dlaczego klasyfikacja według praw majątkowych powinna być analizowana łącznie z informacjami dotyczącymi obrotu. Samo posiadanie wierzytelności nie wyjaśnia jeszcze, w jakich warunkach można zmienić ją na środki pieniężne przed jej wymagalnością.

Dokument i zapis jako sposoby ujmowania praw

Historyczny opis mocno eksponuje papier wartościowy jako dokument. Dla zrozumienia jego funkcji warto oddzielić materialny nośnik od uprawnienia, które jest z nim związane. Prawa mogą być opisywane w systemie opartym na dokumentach albo w konstrukcji wykorzystującej zapisy ewidencyjne. Przenoszenie fizycznego dokumentu i zmiana odpowiedniego zapisu stanowią odmienne sposoby organizacji wykonywania praw. Reguł właściwych dla jednego rozwiązania nie należy automatycznie stosować do drugiego. Analiza historyczna wymaga zatem ustalenia, jaką formę przewidywano dla konkretnej emisji i w jakim otoczeniu prawnym funkcjonowała. Pozwala to zachować sens przywoływanych definicji oraz zrozumieć, dlaczego techniczna organizacja rynku wpływa na język używany do jego opisu.

Podobna ostrożność jest potrzebna przy odczytywaniu nazw występujących w dawnych opracowaniach. Określenie instrumentu może być związane z praktyką określonego okresu albo sposobem porządkowania materiału przez autora. Warto sprawdzić, jakie cechy przypisano mu w analizowanej pracy, zamiast opierać całą interpretację na współczesnym skojarzeniu z nazwą. Szczególnie istotne są informacje o emitencie, rodzaju świadczenia, terminie oraz sposobie jego ustalania. Te elementy umożliwiają porównanie różnych opisów bez zakładania pełnej zgodności terminologicznej. Pozwalają również rozpoznać, czy podobnie nazwane instrumenty rzeczywiście tworzą podobne relacje między uczestnikami rynku i zapewniają taki sam zakres uprawnień.

Jak czytać charakterystykę konkretnego instrumentu

Uporządkowany opis może rozpoczynać się od wskazania podmiotu zaciągającego zobowiązanie i rodzaju praw po stronie posiadacza. Następnie trzeba ustalić, jakie świadczenia przewidziano, kiedy powinny nastąpić i od czego zależy ich wysokość. Kolejne pytanie dotyczy możliwości przeniesienia praw oraz warunków zakończenia relacji przed pierwotnie wskazanym terminem. Dopiero po połączeniu tych informacji powstaje obraz, który pozwala porównywać instrumenty pod określonym względem. Taki sposób czytania materiału jest przydatny także w badaniu historii rynku. Pokazuje bowiem, które elementy konstrukcji pozostawały podobne, a które zmieniały się wraz z potrzebami emitentów, oczekiwaniami nabywców i organizacją obrotu.

Klasyfikacja ma więc znaczenie porządkujące, lecz nie zastępuje analizy konkretnej emisji. Dwa papiery należące do tej samej szerokiej grupy mogą różnić się terminem, walutą, mechanizmem świadczenia i warunkami obrotu. Różnice te wyjaśniają, dlaczego ogólna etykieta daje ograniczoną podstawę oceny. Przedstawione kryteria pomagają natomiast wyodrębnić właściwe pytania i zachować spójność opisu. Dzięki temu czytelnik potrafi odróżnić cechę całej kategorii od szczególnego rozwiązania zastosowanego w jednym historycznym przypadku. Jest to istotne przy lekturze pracy poświęconej obligacjom, ponieważ zestawia ona instrumenty służące zarówno pozyskiwaniu nowych środków, jak i porządkowaniu wcześniej istniejących zobowiązań.

W praktycznym porównaniu pomocne jest zapisanie warunków w tej samej kolejności. Najpierw można opisać zobowiązaną stronę i rodzaj prawa, następnie terminy oraz sposób ustalania świadczeń, a na końcu możliwość zmiany posiadacza. Pozwala to dostrzec brakującą informację bez zastępowania jej ogólnym skojarzeniem z nazwą papieru. Jeżeli dla jednego instrumentu znane są szczegóły, a drugi opisano tylko hasłowo, porównanie pozostaje niepełne. Wskazanie takiej luki jest ważniejsze niż pozorna pewność wynikająca z przypisania obu pozycji do wspólnej kategorii.

Podział instrumentów pomaga również rozpoznać, co należy analizować osobno. Prawa posiadacza, sposób ewidencji i cena występują w jednym opisie, ale nie są wymiennymi pojęciami. Ich konsekwentne rozdzielanie umożliwia czytelne przedstawienie relacji między prawną konstrukcją papieru a ekonomicznymi warunkami zawieranej transakcji.