Termin analiza należy do terminów wieloznacznych. Wynika to z szerokiego jej zastosowania, które determinuje istotę i charakter analizy. Analizę wykorzystuje się bowiem do poznania i oceny złożonych zjawisk występujących w przyrodzie, w społeczeństwie oraz w gospodarce.
Analiza jest metodą postępowania badawczego, polegającą na dzieleniu danej całości na części, rozpatrywaniu każdej z nich z osobna w celu poznania i wyjaśnienia całości[1]. Wyjaśnienie to może być oparte na:[2]
- poznaniu struktury złożonej całości, ustaleniu związków i zależności występujących pomiędzy elementami strukturalnymi oraz pomiędzy poszczególnymi elementami a całością,
- poznaniu mechanizmu funkcjonowania badanej całości, zmian jakie w niej zachodzą, identyfikacji czynników oddziałujących na tę całość oraz siły, kierunku i natężenia wpływu poszczególnych czynników na stwierdzone zmiany.
W pierwszym przypadku mamy do czynienia z tzw. analizą strukturalną, w drugim analizą przyczynowo – skutkową. Zarówno sposób pierwszy jak drugi nie mogą zapewnić pełnego poznania badanego przedmiotu wyłącznie przez sam rozbiór (fizyczny czy abstrakcyjny) i ocenę poszczególnych części składowych w rozproszeniu. Do wszechstronnego poznania konieczne jest jeszcze zbadanie tych element jakie w niej występują. Cel ten osiąga się za pomocą syntezy, z tego względu każde postępowanie analityczne wiąże się z syntezą. Analiza jest procesem dekompozycji zjawisk, procesów, problemów i przedmiotów. Synteza oznacza łączenie różnych części w całość po uprzednim zbadaniu tych części. Z podanych określeń wynika, że synteza jest przeciwieństwem analizy. ale przeciwieństwo to nie oznacza sprzeczności, gdyż obie metody wzajemnie się uzupełniają, obie są czynnościami jednego procesu myślowego. Analiza bez syntezy dała by tylko wyniki cząstkowe nie uogólnione, a przez to o małej wartości poznawczej[3]. Przez analizę ekonomiczną rozumie się też opracowanie diagnostyczne (dokument) lub czynności zmierzające do postawienia diagnozy gospodarczej. Wymaga ona zastosowania odpowiednich metod badania i zasad oceny wypracowanych przez analizę jako samodzielną dyscyplinę naukową[5].Prowadzona analiza ekonomiczna powinna przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, czy:[6]
-
- Analizę ekonomiczną przedsiębiorstw rozpatruje się w aspekcie teoretycznym jako zagadnienie naukowe, jak również w praktycznym, kiedy sprowadza się do ona wykorzystania naukowych metod badania i oceny zjawisk gospodarczych konkretnego przedsiębiorstwa. W zależności od zakresu zagadnień objętych analizą lub przyjętej metody jej opracowania można wyróżnić szereg rodzajów analizy ekonomicznej.
- Dyscyplinę naukową zajmującą się mierzeniem i opisywaniem związków zachodzących między zjawiskami ekonomicznymi oraz wykrywaniem za pomocą rozmaitych metod badawczych prawidłowości dotyczących zachowania się podmiotów gospodarczych określa się mianem analizy ekonomicznej[4]
- zgromadzone środki i zatrudniony personel zapewniają sprawną działalność przedsiębiorstwa,
- proporcje między poszczególnymi czynnikami wytwórczymi są ustalone racjonalnie, tzn. czy nie ma nadmiaru jednych środków przy braku innych,
- nie występują w procesach gospodarczych straty powstałe na skutek nadmiernego zużycia jednych czynników wytwórczych przy nie wykorzystaniu innych.Z uwagi na dużą różnorodność zagadnień wchodzących w zakres badań analitycznych przyjmuje się najczęściej podział analizy ekonomicznej na dwa zasadnicze działy:[7]
-
- analizę techniczno – ekonomiczną,
- analizę finansową.
Z zaprezentowanego podziału wynika, że analizy finansowej nie można traktować jako samodzielnej dyscypliny naukowej i utożsamiać z analizą ekonomiczną. Analiza finansowa stanowi najstarszy historycznie dział analizy ekonomicznej. Powstała ona w ustroju kapitalistycznym początkowo tylko jako analiza bilansu i rachunku strat i zysków. Pierwsze próby oceny wskaźników finansowych przedsiębiorstw zostały dokonane już w drugiej połowie XIX stulecia. Porównywanie bilansów zapoczątkował w 1870 r. L. Cohnstaedt, twórca dziennikarskiej krytyki bilansu[8]. Wraz z rozwojem przedsiębiorstw zakres analizy finansowej stopniowo rozszerzał się na wszystkie dziedziny działalności gospodarczej, a więc na zagadnienia techniczno-ekonomiczne.
[1] Por. Encyklopedia Powszechna PWN t. 1., Warszawa 1973, s.87.
[2] Por. W. Garbusiewicz, Analiza ekonomiczna przedsiębiorstwa, WSI, Zielona Góra 1994, s.7.
[3] Por. Analiza ekonomiczna przedsiębiorstwa, Praca zbiorowa pod red. L. Bednarskiego i E. Kurtysa, WAE, Wrocław 1998, s.10.
[4] Por. M. Jachna, T. Sierpińska, Ocena przedsiębiorstwa wg standardów światowych, PWN, Warszawa 1998, s.9
[5] Por. Analiza ekonomiczna przedsiębiorstw przemysłowych, praca zbiorowa pod. Red. E. Kurtysa, PWN, Warszawa – Poznań 1988, s.9
[6] Por. J. Więckowski, Analiza ekonomiczna w przedsiębiorstwie przemysłowym, Warszawa 1979, s.16
[7] ibidem, s.17.
[8] Por. K. Schmalz, Bilanz-und Betribsanalyse in Amerika, Stuttgart 1927, s.228-233.