Polski przemysł chemiczny – krótka charakterystyka
Integracja krajów Wspólnot Europejskich i perspektywa członkostwa Polski jest wyzwaniem dla gospodarki polskiej, a w szczególności dla polskiego przemysłu chemicznego. Światowy przemysł chemiczny skupiony jest w potężnych koncernach, najczęściej o ponad narodowym charakterze, a chemikalia są przedmiotem wyjątkowo szerokiej wymiany handlowej. Tempo wzrostu obrotów chemikaliami przekracza tempo wzrostu ich produkcji. Ponad 75% produkcji chemicznej świata dają przemysły chemiczne Europy Zachodniej, USA i Japonii.[2] Przy swobodnej wymiarze towarów ma miejsce konfrontacja wyrobami o najwyższym światowym poziomie. Konkurencyjność i jakość wyrobów chemicznych jest pochodną stosowanej technologii. Przemysł chemiczny jest przemysłem krajów o wysokim dochodzie narodowym w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Polska jest krajem o stosunkowo niskim dochodzie narodowym i niskim zużyciem chemikaliów. Jednocześnie Wspólnoty Europejskie, są regionem, w którym przemysł chemiczny należy do absolutnej czołówki światowej.
Polski przemysł chemiczny w ostatniej dekadzie XX wieku znalazł się pod silną presją licznych czynników zewnętrznych i wewnętrznych, wśród których znajduje się również czynnik dostosowawczy do wymagań WE (rys 1). Praktyczne od 50 – ciu lat przemysł chemiczny rozwijał się w Polsce wolniej niż przemysł ogółem. Ukazują to dane średnio za kilka ostatnich lat, zawarte w tabeli 5.
Polski przemysł chemiczny zużywa m. in.: ok. 4% krajowego wydobycia węgla, ok. 20% wydobywanej siarki, 100% importowanej ropy (ale na cele chemiczne przerabia jedynie ok. 7 – 8% ropy, pozostała cześć jest przerabiana w paliwa). Przemysł chemiczny ze swą produkcją ok. 9 mld $ jest porównywany z przemysłem takich krajów, jak Austria, Norwegia, Szwecja.
Obniżenie poziomu w stosunku do światowego przemysłu chemicznego nastąpiło w Polsce w latach 80-tych. Przemysł chemiczny krajów wysoko-rozwiniętych w tym czasie przeszedł głęboką restrukturyzację w kierunku poprawy efektywności i „czynniko – oszczędnego rozwoju” oraz zaowocował nowymi technologiami, produktami i całymi nowymi branżami. Polski przemysł chemiczny przegrał lata 80-te. Mimo trudnej sytuacji w polskim przemyśle chemicznym proces modernizacji (choć nie intensywny) dokonuje się stale.
W ostatnich latach – w oparciu o badania zagraniczne i badania własne – wprowadzono m.in. następujące innowacje:
- Wprowadzenie zamkniętego obiegu wód kopalnianych przy wydobyciu siarki –kapitalne znaczenie dla ochrony środowiska (badania własne);
Rysunek 1. Polski przemysł chemiczny w ostatniej dekadzie XX wieku.
Źródło: Opracowanie własne
Tabela 5. Polski przemysł chemiczny na tle przemysłu ogółem
| Udział w sprzedaży | 8 – 10% |
| Udział w środkach trwałych | ok. 10% |
| Udział w zatrudnieniu | 6 – 7% |
| Udział w inwestycjach | ok. 10% |
| Udział w eksporcie | 10 – 15% |
| Udział w imporcie | 10 – 15% |
Źródło: Z. Szulik – Kojemska, Technologiczne i rynkowe konsekwencje dostosowania polskiego przemysłu chemicznego do wymagań WE, Urząd Rady Ministrów, Warszawa 1993.
- Wprowadzenie dwustopniowej konwersji i absorpcji gazów siarkowych w fabrykach kwasu siarkowego w Policach (badania własne);
- Unowocześnienie produkcji kwasu azotowego – nowa instalacja w Jugosławii i w Tarnowie (badania własne);
- Produkcja nowoczesnych włókien celulozowych w Tomaszowie Maz. (zakup technologii);
- Unowocześnienie produkcji styrenu i polistyrenu w Oświęcimiu (badania własne);
- Uruchomienie produkcji nowocześniejszych antybiotyków w Tarchominie (zakup technologii);
- Nowe asortymenty indykatorów dla służb medycznych (badania własne).
Przemysł chemiczny pod względem udziału w eksporcie wyrobów przemysłowych 1991 r. plasował się na drugim miejscu po przemyśle elektro – maszynowym i paliwowo energetycznym. Strukturę handlu zagranicznego przemysłu chemicznego przedstawia rys.2.
Rysunek 2. Struktura handlu zagranicznego przemysłu chemicznego wg kierunków
Źródło: Z. Szulik – Kojemska, …, op.cit., s. 23
[2] Opracowanie zbiorowe pod red. E. Synowiec, Polskie przedsiębiorstwa a jednolity rynek UE. Korzyści i koszty. Komitet Integracji Europejskiej, Warszawa 1997; s. 56 – 64.
[3] Chemical Industry Main Markets An Assessment by area and product group 1989 – 2000, Chemical Industries Association (CIA), 1990.