Załamanie się socjalizmu jako systemu politycznego i gospodarczego zapoczątkowało głębokie przekształcenia strukturalne w byłych krajach socjalistycznych, zmierzające do gospodarki rynkowej. Prywatyzacja jest jednym z głównych elementów tych przekształceń. W państwach Europy Środkowo – Wschodniej termin “prywatyzacja” ma jednak węższy zakres, niż w opisywanych poprzednio poglądach liberałów i odnosi się głównie do denacjonalizacji przedsiębiorstw państwowych, które stanowiły dominującą formę własności środków produkcji.
Pojęcie przedsiębiorstwa państwowego jest różnie definiowane. W Polsce traktowano w poprzednim okresie własność państwową jako ogólnonarodową, ogólnospołeczną czyli własność wszystkich obywateli danego kraju. Według definicji Encyklopedii PWN jest to: “podstawowa jednostka organizacyjna gospodarki narodowej, służąca zaspokajaniu potrzeb społecznych, tworzona w celu osiągania efektywnych ekonomicznie wyników przez produkcję dóbr, świadczenie usług lub inną działalność; przedsiębiorstwo państwowe jest samodzielną, samorządną i samofinansującą się jednostką gospodarczą posiadającą osobowość prawną”.[1]
Nieco inne podejście przedstawia definicja zawarta w materiałach wydanych przez Bank Światowy określająca przedsiębiorstwo państwowe jako wydzieloną jednostkę organizacyjną, prawną i ekonomiczną będącą własnością państwa, które nią zarządza lub nadzoruje jej działalnością. Przedsiębiorstwo prowadzi działalność handlową, produkcyjną lub finansową, polegającą na wytwarzaniu oraz sprzedaży dóbr i usług, która stanowi główne źródło jego przychodów.[2] Przytoczone definicje obrazują różnice w zapatrywaniach na rolę państwa. W gospodarce socjalistycznej eksponowano samodzielność przedsiębiorstwa, pomijając całkowicie istnienie państwowego nadzoru nad jego działalnością. Równocześnie podkreślano konieczność istnienia przedsiębiorstw państwowych jako podstawy gospodarki narodowej.
W krajach o gospodarce rynkowej również istnieją przedsiębiorstwa państwowe, jednak mają one o wiele mniejsze znaczenie ekonomiczne w skali globalnej. W krajach zachodnich przedsiębiorstwa państwowe wytwarzały 10% wartości dodanej, w krajach rozwijających się 10 – 20%, w krajach socjalistycznych średnio 30% (dane za lata 1982 – 1986).
Powyższy obraz potwierdzają dane dotyczące zatrudnienia: w 1985 roku w Polsce 72% zatrudnionych pracowało w przedsiębiorstwach państwowych, a w Wielkiej Brytanii 27%.[3]
Zdaniem zwolenników doktryny liberalnej przedsiębiorstwa państwowe posiadają liczne słabości:
- nieefektywność,
- nadmierne zatrudnienie,
- niska wydajność,
- brak umiejętności kierowniczych,
- wielość i sprzeczność celów,
- ingerencje polityczne,
- niewłaściwa alokacja inwestycji,
- brak elastyczności w zdobywaniu kapitału,
- zacofanie techniczne (przestarzałe wyposażenie, technologie, produkty),
- zła jakość dóbr i usług,
- angażowanie się w działalność uboczną (na przykład ośrodki wczasowe, lecznice, drużyny sportowe),
- nadmierna integracja pionowa (koncentracja w jednym przedsiębiorstwie zbyt wielu ogniw procesu produkcyjnego),
- zanieczyszczanie środowiska,
- kradzieże i korupcja.
Ze względu na przytoczone słabości liczne przedsiębiorstwa państwowe nie mają siły ekonomicznej, są nadmiernie uzależnione od jednego dostawcy surowców i materiałów i od jednego nabywcy ich produktów. Co więcej, zdarza się, że przedsiębiorstwa państwowe są jedynym znaczniejszym producentem (np. w mieście, okolicy, regionie) i ich upadek wywołałby fatalne – ze społecznego punktu widzenia – skutki. Zdaniem liberałów środkiem zaradczym na wyżej wymienione słabości może być prywatyzacja, która prowadzi do powstania konkurencyjnego środowiska. Prywatna własność stwarza trwałe zainteresowanie powodzeniem przedsiębiorstwa, pozwala wyznaczyć mu bardziej spójne, wewnętrznie zgodne i skoncentrowane cele działania. Oczywiście firma prywatna o wyraźnych oznakach złego gospodarowania również może stać się bankrutem. Jej zasoby zostaną wówczas przejęte przez inne firmy lub jej wartość zostanie obniżona do takiego poziomu, który umożliwi sprzedaż, restrukturyzację i przekształcenie w przedsiębiorstwo dochodowe.
[1] Encyklopedia Popularna PWN, Warszawa 1982 rok.
[2] Materiały Banku Światowego /Discussion Paper 194/. Washington D. C. /USA/ 1990 rok.
[3] Tamże.