pierwszy rozdział pracy dyplomowej
pierwszy podrozdział pracy dyplomowej
Wywóz kapitału oznacza wywóz środków rzeczowych lub finansowych, które będą służyć za granicą do wytwarzania produktów materialnych lub usług, przynosząc eksporterowi dochód z tytułu wykorzystania. Wywóz kapitału rzeczowego różni się od eksportu towarów tym, że ten drugi stanowi przeniesienie prawa własności i przynosi dochód ze sprzedaży.
Eksport kapitału obejmuje dodatkowo pomoc kapitałową, np. jednostronny transfer środków rzeczowych lub funduszy, nisko oprocentowane kredyty.
Rozróżniamy wywóz kapitału pożyczkowego, zagraniczne inwestycje bezpośrednie (ZIB[1]) i zagraniczne inwestycje portfelowe.[2] Kapitał pożyczkowy stanowi wkłady gotówkowe oraz inne niż akcje papiery wartościowe; często są to obligacje.[3] [4]
Międzynarodowy ruch kapitału pojawił się jednocześnie z rozwojem handlu zagranicznego. Międzynarodowy przepływ kapitału rozwinął się na szeroką skalę w XIX wieku, w związku z potrzebami szybko wzrastającej produkcji przemysłowej w krajach Europy Zachodniej. Dalszy rozwój ilościowy wywozu kapitału nastąpił po drugiej wojnie światowej; dokonały się też poważne zmiany w jego strukturze.
Przepływ kapitału w formie inwestycji bezpośrednich odbywał się w okresie od zakończenia drugiej wojny światowej do początku lat siedemdziesiątych w relatywnie szybkim tempie. W latach 1960 – 1973 przeciętna dynamika jego wzrostu wynosiła 12,6% tj . była wyższa od wielu innych wskaźników ekonomicznych, w tym od wzrostu tempa handlu międzynarodowego, produktu narodowego brutto krajów kapitalistycznych, produkcji przemysłowej.
W latach siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych nastąpiło osłabienie wzrostu tych inwestycji, często wskutek głębokich recesji gospodarczych, częściowo zaś w związku ze zwiększeniem w tym czasie przepływów kapitału pożyczkowego.
Rozwój międzynarodowych przepływów kapitałowych jest związany przede wszystkim z poszukiwaniem możliwości korzystniejszego wykorzystania posiadanych środków. Kapitał przemieszcza się pomiędzy krajami wówczas, gdy inwestorzy oczekują, że jego zastosowanie za granicą pozwoli osiągnąć większe korzyści niż wykorzystanie na rynku krajowym. Znaczenie mają przy tym nie tylko różnice w poziomie stóp procentowych czy możliwej stopie zwrotu, lecz również perspektywy rozwoju określonego rynku, dostęp do surowców, koszty produkcji, wielkość popytu oraz stabilność warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Decyzja o eksporcie kapitału jest więc zazwyczaj wynikiem jednoczesnego oddziaływania wielu czynników.
W przypadku zagranicznych inwestycji bezpośrednich istotną cechą jest długoterminowy charakter zaangażowania inwestora. Nie chodzi jedynie o ulokowanie środków finansowych, ale również o uzyskanie trwałego wpływu na działalność przedsiębiorstwa znajdującego się w innym kraju. Inwestor może utworzyć od podstaw nowy zakład, nabyć istniejące przedsiębiorstwo albo objąć w nim taki udział, który umożliwia wpływanie na najważniejsze decyzje. Oznacza to, że wraz z kapitałem mogą być przekazywane technologie, metody organizacji produkcji, systemy zarządzania, wiedza marketingowa czy kontakty handlowe.
Zagraniczne inwestycje bezpośrednie mogą przyjmować postać inwestycji typu greenfield oraz przejęć i połączeń istniejących przedsiębiorstw. W pierwszym przypadku inwestor tworzy za granicą nowy podmiot albo buduje nowy zakład produkcyjny. Wymaga to zazwyczaj znacznych nakładów początkowych, ale umożliwia dostosowanie całego przedsięwzięcia do własnych potrzeb technologicznych i organizacyjnych. Przejęcie istniejącego przedsiębiorstwa pozwala natomiast szybciej wejść na dany rynek, wykorzystać posiadaną przez przejmowany podmiot sieć sprzedaży, markę, pracowników oraz relacje z dostawcami i odbiorcami.
Inny charakter mają inwestycje portfelowe. Inwestor nabywa zagraniczne akcje, obligacje lub inne papiery wartościowe przede wszystkim w celu osiągnięcia dochodu, nie dążąc do bezpośredniego zarządzania przedsiębiorstwem. Inwestycje takie są zazwyczaj bardziej płynne niż inwestycje bezpośrednie, ponieważ papiery wartościowe można stosunkowo szybko sprzedać i przenieść kapitał na inny rynek. Zwiększa to swobodę inwestora, ale powoduje również, że przepływy portfelowe mogą znacznie szybciej reagować na zmianę sytuacji gospodarczej, politycznej czy finansowej.
Ta cecha powoduje, że kapitał portfelowy może być bardziej podatny na gwałtowne odpływy. Jeżeli inwestorzy zaczynają oczekiwać pogorszenia sytuacji gospodarczej, spadku kursu waluty lub wzrostu ryzyka politycznego, mogą w krótkim czasie sprzedać posiadane aktywa i przenieść środki do innych państw. Duży napływ kapitału portfelowego może więc wspierać rozwój rynku finansowego, ale jednocześnie zwiększać wrażliwość gospodarki na zmianę nastrojów inwestorów. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie są pod tym względem zazwyczaj bardziej stabilne, ponieważ wycofanie kapitału z fabryki czy innego przedsięwzięcia rzeczowego jest znacznie trudniejsze niż sprzedaż papierów wartościowych.
Kapitał pożyczkowy opiera się natomiast na relacji wierzyciel–dłużnik. Podmiot przekazujący środki nie staje się współwłaścicielem finansowanego przedsiębiorstwa lub innego podmiotu, lecz uzyskuje prawo do ich zwrotu wraz z ustalonym wynagrodzeniem. Międzynarodowy przepływ kapitału pożyczkowego może odbywać się poprzez kredyty bankowe, pożyczki udzielane między przedsiębiorstwami, zakup obligacji czy finansowanie udzielane przez instytucje międzynarodowe. Korzystanie z tej formy kapitału pozwala finansować inwestycje bez konieczności przekazywania inwestorowi praw właścicielskich, lecz jednocześnie prowadzi do powstania zobowiązań wymagających przyszłej obsługi.
Motywy eksportu kapitału mogą być bardzo różnorodne. Jednym z podstawowych jest dążenie do uzyskania wyższej stopy zwrotu. Jeżeli na rynku krajowym występuje duża podaż kapitału i ograniczona liczba atrakcyjnych możliwości inwestycyjnych, inwestorzy mogą poszukiwać bardziej dochodowych przedsięwzięć za granicą. Szczególnie atrakcyjne stają się gospodarki szybko rozwijające się, w których rosnący popyt tworzy możliwość zwiększania produkcji i sprzedaży.
Innym ważnym motywem jest dostęp do nowych rynków zbytu. Bezpośrednia obecność przedsiębiorstwa za granicą może pozwalać na omijanie barier handlowych, ograniczanie kosztów transportu i lepsze dostosowanie produktów do miejscowych potrzeb. Przedsiębiorstwo może dzięki temu znaleźć się bliżej swoich klientów i szybciej reagować na zmiany popytu. W takim przypadku wywóz kapitału staje się elementem strategii umiędzynarodowienia działalności przedsiębiorstwa.
Znaczenie mają również różnice kosztów produkcji. Inwestor może zdecydować się na ulokowanie części działalności za granicą ze względu na niższe koszty pracy, energii, gruntów lub określonych surowców. Produkcja poszczególnych elementów wyrobu może być wówczas dzielona pomiędzy kilka państw w zależności od występujących w nich warunków ekonomicznych. W ten sposób międzynarodowe przepływy kapitału przyczyniają się do powstawania rozbudowanych łańcuchów produkcyjnych obejmujących wiele gospodarek.
Ważnym czynnikiem jest również możliwość dostępu do zasobów, których brakuje w kraju pochodzenia inwestora. Mogą to być surowce naturalne, ale również wykwalifikowani pracownicy, wiedza technologiczna, ośrodki badawcze czy określone kompetencje przemysłowe. Wywóz kapitału nie musi więc zmierzać wyłącznie do krajów o niższych kosztach wytwarzania. Inwestycje są kierowane również do wysoko rozwiniętych gospodarek, jeśli umożliwiają dostęp do technologii, specjalistycznej wiedzy lub atrakcyjnego rynku.
Na decyzję inwestora wpływa jednocześnie ryzyko kraju przyjmującego kapitał. Oceniana jest stabilność systemu politycznego, przewidywalność prawa, możliwość swobodnego transferowania zysków, ochrona własności, poziom inflacji i stabilność waluty. Nawet bardzo wysoka potencjalna rentowność nie musi skłonić do inwestowania, jeśli istnieje poważne ryzyko utraty części majątku lub nagłej zmiany zasad prowadzenia działalności. Państwa konkurujące o zagraniczny kapitał starają się z tego względu tworzyć warunki zwiększające bezpieczeństwo inwestycji.
Wywóz kapitału przynosi określone skutki również gospodarce kraju, z którego środki pochodzą. Inwestorzy uzyskują możliwość dywersyfikacji działalności i uniezależnienia części przychodów od sytuacji na jednym rynku. Dochody osiągane z zagranicznych inwestycji mogą następnie trafiać do kraju macierzystego w postaci dywidend, odsetek lub innych transferów. Ekspansja zagraniczna przedsiębiorstw może także wzmacniać ich pozycję konkurencyjną i przyczyniać się do wzrostu znaczenia krajowych firm na rynku światowym.
Jednocześnie wywóz kapitału może budzić obawy dotyczące ograniczenia inwestycji krajowych. Jeżeli przedsiębiorstwa przenoszą produkcję do innych państw, może pojawić się problem zmniejszenia zapotrzebowania na niektóre rodzaje pracy w kraju pochodzenia. Ocena skutków nie jest jednak jednoznaczna. Zagraniczna ekspansja może równocześnie wzmacniać przedsiębiorstwo jako całość, zwiększać jego sprzedaż i powodować wzrost zapotrzebowania na działalność badawczą, zarządczą czy usługową wykonywaną w kraju macierzystym.
Dla państwa przyjmującego szczególne znaczenie ma natomiast wpływ zagranicznego kapitału na możliwości finansowania rozwoju. Napływ środków może umożliwiać realizację przedsięwzięć przekraczających możliwości krajowych oszczędności. W przypadku inwestycji bezpośrednich dodatkową korzyścią może być transfer technologii, nowych metod zarządzania i doświadczenia organizacyjnego. Pracownicy zatrudnieni w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego mogą zdobywać kwalifikacje, które następnie są wykorzystywane również w innych częściach gospodarki.
Nie oznacza to jednak, że każdy napływ kapitału zagranicznego wywołuje wyłącznie korzystne skutki. Przedsiębiorstwa zagraniczne mogą konkurować z miejscowymi podmiotami dysponującymi znacznie mniejszym kapitałem, a część osiąganych zysków może być transferowana do państwa pochodzenia inwestora. W przypadku nadmiernego zadłużenia zagranicznego problemem staje się konieczność regularnego przekazywania za granicę środków przeznaczonych na obsługę długu. Korzyści z przepływu kapitału zależą więc od jego formy, sposobu wykorzystania i zdolności gospodarki do efektywnego absorbowania otrzymanych środków.
Międzynarodowe przepływy kapitałowe należy zatem rozpatrywać jako istotny element współczesnych stosunków gospodarczych. Uzupełniają one wymianę towarową i prowadzą do coraz silniejszych powiązań między gospodarkami narodowymi. Kapitał może przemieszczać się w poszukiwaniu wyższej rentowności, nowych rynków, technologii, zasobów lub możliwości ograniczenia ryzyka. Różne jego formy wywołują jednak odmienne skutki i wymagają odrębnej oceny zarówno z punktu widzenia inwestora, jak i gospodarki kraju eksportującego oraz przyjmującego kapitał.
[1] Często używany skrót zagranicznych inwestycji bezpośrednich.
[2] Dwie ostatnie formy wywozu kapitału nazywa się niekiedy inwestycjami produkcyjnymi.
[3] Akcja jest papierem wartościowym świadczącym o udziale jej właściciela w kapitale spółki akcyjnej i dającym mu prawo do otrzymania dochodu w postaci dywidendy.
[4] Obligacja jest papierem wartościowym stanowiącym dowód wierzytelności. Zobowiązuje ona wystawcę (emitenta) do zapłaty (w chwili wykupu) posiadaczowi obligacji kwoty w niej wymienionej oraz do bieżącego regulowania ustalonego z góry dochodu.