Charakterystyka rynku Unii Europejskiej pod koniec XX wieku

Proces integracji europejskiej, został zapoczątkowany w latach pięćdziesiątych. Wtedy to sześć państw Europy Zachodniej uznało, że niezbędnym warunkiem ich pokojowego rozwoju jest tworzenie coraz ściślejszych wzajemnych powiązań. Początkowo integracja realizowana była w dziedzinie gospodarczej w ramach Wspólnot Europejskich, potem współpracą objęto nowe dziedziny i sfery życia. Stworzyło to dogodne warunki dla powstania i rozwoju Unii Europejskiej.

Unia Europejska (UE) została powołana 1 XI 1993 roku wraz z wejściem w życie traktatu z Maastricht. Postanawia on, że Unię Europejską tworzy się w oparciu o Wspólnoty Europejskie oraz dodatkowe formy i dziedziny współpracy. Unia nie zastąpiła zatem Wspólnot i nie przestały one istnieć. Stanowią fundament, podstawę konstrukcję Unii, dlatego są określane jako jej I filar. Inne dziedziny współpracy, o których mówi traktat, to: wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa i spraw wewnętrznych (II filar) oraz współpraca w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (III filar Unii). W związku z taką konstrukcją można przyjąć, że Unia w jej obecnym kształcie łączy działalność Wspólnot oraz współpracę polityczną (II i III filar Unii). Jej podstawowe zadanie polega na organizowaniu, w sposób spójny i solidarny, stosunków pomiędzy państwami członkowskimi i ich narodami. Unia ma przede wszystkim czuwać nad spójnością przedsięwzięć podejmowanych w różnych dziedzinach, zwłaszcza zaś działań zewnę-trznych w ramach polityk: zagranicznej, bezpieczeństwa i gospodarczej oraz rozwoju.

Przystępując do ugrupowania integracyjnego, państwa kierują się różnymi motywami, przede wszystkim zaś gospodarczymi. Oczekują, że dzięki integracji ich korzyści gospodarcze będą większe od tych, które mogły by uzyskać, gdyby pozostały poza nią. Integracja gospodarcza państw Wspólnot / Unii polega nie tylko na likwidacji barier oddzielających gospodarki, ale także na ustanowieniu wspólnych jednolitych polityk w określonych dziedzinach i sferach. W okresie ponad czterdziestu lat integracja zachodnioeuropejska rozszerzała się na nowe obszary i przybierała coraz bardziej zaawansowane formy. Za jej główne przejawy należy uznać:

• ustanowienie Unii celnej – 1968 r.
• ustanowienie wspólnej polityki rolnej – 1962 – 1968 r.
• ustanowienie wspólnej polityki handlowej – 1970 r.
• tworzenie wspólnego rynku – 1993 r.
• tworzenie unii gospodarczo – walutowej w latach 1990 – 2002 r.
• ustanowienie wspólnej polityki transportowej, mającej na celu stworzenie jednolitego rynku transportowego oraz ochronę środowiska naturalnego przed negatywnymi skutkami transportu.

Unię celną stworzono po to, aby poprawić złą sytuację przemysłu państw należących do EWG. Przed powstaniem tej organizacji każde z państw prowadziło politykę ochrony własnych producentów przed konku-rencją z zagranicy. Polegała ona na ograniczaniu importu, m.in. za pomocą wysokich ceł. Polityka ta nie sprzyjała modernizacji przemysłu i obniżeniu kosztów produkcji. Nie służyła rozwojowi handlu artykułami przemysłowymi.

Spodziewano się przede wszystkim korzyści wynikających z otwierania się krajowych rynków zbytu, a więc powstania nowego, dużego rynku zbytu, obejmującego terytoria wszystkich państw członkowskich EWG.  Powstanie tak dużego rynku stwarza korzystne warunki dla rozwoju handlu między Państwami EWG. Powoduje to wzrost konkurencji oraz umożliwia produkcję na dużą skalę. Dzięki temu przedsiębiorstwa modernizują i racjonalizują produkcję oraz obniżają koszty wytwarzania towarów. Następuje specjalizacja produkcji i bardziej efektywne wykorzystanie kapitału. Ostatecznym efektem tych zmian jest przyspieszenie wzrostu gospodarczego, a co za tym idzie, podniesienie ogólnego poziomu dobrobytu.

Lata 1962 – 1968 to okres tworzenia zarysów wspólnej polityki rolnej.

Odmienność tego sektora gospodarki polega na tym, iż przyjęto w nim inne rozwiązania niż w pozostałych wspólnych politykach. Integracja rolnictwa polega bowiem nie tylko na ustanowieniu wspólnego rynku artykułów rolnych, ale także na silnym interwencjonizmie rynkowym i centralizacji decyzji na poziomie Wspólnoty.

Polityka rolna była i jest prawie w całości prowadzona przez UE. Nosi ona nazwę wspólnej polityki rolnej. Jej ustanowienie było równoznaczne z poważnym ograniczeniem kompetencji państw w sprawach sektora rolnego. Z racji silnych oddziaływań interwencjonistycznych i protekcjonistycznych, polityka ta miała bardzo duże znaczenie (jedno z większych) w działaniach Wspólnoty Europejskiej. To właśnie polityce rolnej  poświęcono najwięcej aktów prawnych i na jej wprowadzanie wydano najwięcej pieniędzy. Polega ona na odgórnej organizacji rynków poszczególnych produktów (np. zboża, mięsa wołowego, masła, wina). Zakres i formy tej organizacji są odmienne dla różnych artykułów rolnych, zależnie od ich znaczenia, specyfiki i sytuacji na rynku.

Zgodnie z zasadą jednolitości rynku, na każdym rynku jest zapewniony swobodny przepływ towarów i jednakowe warunki konkurencji. Ceny produktów są natomiast tylko w ograniczonym stopniu kształtowane przez rynek, inaczej niż ma to miejsce na wspólnym rynku artykułów przemysłowych i usług. Podstawowym instrumentem organizacji rynku rolnego są bowiem jednakowe ceny zbytu, corocznie ustalone przez Wspólnotę dla większości artykułów rolnych, przede wszystkim dla podstawowych. Mają one zawsze poziom wyższy od cen światowych. Służą podtrzymywaniu dochodów rolników, zachęcają do zwiększenia produkcji, a praktyce powodują powstanie znacznych nadwyżek.

Aby utrzymać ten wysoki poziom cen i upłynnić nadwyżki Wspólnota musi podejmować dodatkowe działania, tak na rynku wewnętrznym jak i wobec zagranicy. Należą do nich:

• interwencyjne zakupy nadwyżek
• subsydiowanie przemysłu korzystającego z produktów rolnych ze Wspólnoty
• subsydiowanie eksportu artykułów rolnych poza Wspólnotę
• ochrona rynku rolnego przed importem tańszych produktów

Podsumowując można powiedzieć, że wspólną polityką rolną objętych jest 98% artykułów rolnych, a rozbudowanymi środkami protekcjonistycznymi około 75% produkcji. Takie działania niosą za sobą ogromne koszty, jednak zgodnie z zasadą solidarności finansowej, wszystkie Państwa uczestniczą w pokrywaniu kosztu skupu nadwyżek, magazynowania, subsydiowania eksporterów i producentów. W praktyce jednak koszty te ponoszą podatnicy. Nieprzypadkowo zatem wspólna polityka rolna wywołuję krytykę i rodzi tyle kontrowersji.

Tabela 1. Przykład kosztów wspólnej polityki rolnej

Źródło: Notre avenir agricole. Luxembourg 1993, s. 23.

Zdając sobie sprawę z niedoskonałości wspólnej polityki rolnej, Wspólnota próbuje ją zmieniać od połowy lat osiemdziesiątych. Poważniejszą reformę tej polityki rozpoczęto jednak dopiero w 1992 r. i trwa ona nadal. Obserwując zewnątrz praktykę działania Wspólnoty nie należy oczekiwać, by zrezygnowała ona z ochrony rolnictwa.

Wspólna polityka handlowa jest realizowana wobec krajów nie należących do Unii Europejskiej. Obejmuje ona takie zagadnienia, jak zmiana taryf celnych, zawieranie układów celnych i handlowych, liberalizacja dostępu do wspólnego rynku oraz harmonizacja polityki eksportowej. Według Komisji UE, wspólna polityka handlowa obejmuje wszelkie środki regulujące handel z Państwami trzecimi. Dzięki ich ujednoliceniu i jednakowemu stosowaniu na obszarze wszystkich Państw członkowskich Wspólnota może zmniejszać lub zwiększać napływ towarów na własny rynek z państw trzecich oraz promować eksport.

Ważne miejsce w polityce handlowej Wspólnot odgrywają działania mające na celu ochronę rynku wewnętrznego, a w istocie – własnych producentów przed ujemnymi konsekwencjami importu. Do tradycyjnych środków ochrony należą cła i ograniczenia ilościowe (kontyngenty importowe), cła antydumpingowe, uzgadnianie z eksporterem cen minimalnych, cła ilościowe i inne ograniczenia ilościowe. Stosowanie środków ochrony rynku ustala się na określony czas. Najczęściej wykorzystywanym środkiem jest postępowanie antydumpingowe, np. w latach 1985 – 1994 wszczęte ponad 300 razy.

W ramach wspólnej polityki handlowej Wspólnota jako samodzielny podmiot ma prawo zawierać umowy celne i handlowe z państwami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi. Ponadto postanowienia o handlu są często zamieszczane w traktatach o szerszej treści, wykraczającej poza zakres wyłącznych kompetencji Wspólnoty. W takim przypadku traktaty te są negocjowane i zawierane przez Wspólnotę oraz jej Państwa członkowskie działające wspólnie (są to tzw. mowy mieszane). Taki charakter mają m.in. umowy stowarzyszeniowe z państwami Europy Środkowej i Wschodniej, w tym z Polską.

Ustanawiając wspólny rynek spodziewano się zwiększenia tych wszystkich pozytywnych efektów, które wystąpiły po utworzeniu unii celnej, oraz uzyskania nowych, związanych z nowymi posunięciami liberalizacyjnymi. Szacunkowe korzyści wspólnego rynku przedstawia tabela 2.

Tabela 2. Potencjalne korzyści wspólnego rynku

Źródło: Opracowanie własne na podstawie tzw. „Raportu Cecchiniego” – 1988 r.

Pozytywne efekty wspólnego rynku występują we wszystkich gospodarkach Wspólnot, choć w niejednakowym stopniu. Najwięcej może zyskać gospodarka RFN, a następnie Hiszpania, Francja, Włochy, Wielka Brytania, państwa Beneluksu, Portugalia i Grecja.

Liberalizacja handlu i utworzenie wspólnego rynku zwiększają szanse i możliwości rozwoju wszystkich integrujących się państw. Poprawiają warunki funkcjonowania firm. Sprzyjają rozwojowi handlu, powiększaniu produkcji oraz pozwalają na dodatkowe oszczędności. Pod wpływem konkurencji przedsiębiorstwa są zmuszone produkować lepiej i taniej. Korzystają na tym też konsumenci, bo mają do dyspozycji znacznie większy wybór towarów lepszej jakości i po niższych cenach. Konkurencja zmusza też do modernizacji przedsiębiorstw i lepszego wykorzystania zasobów. Wyższa produkcja i rozwój handlu wpływają na wzrost dochodów. Powyższe zmiany można zauważyć we wszystkich państwach Wspólnot. Jednak nie są one jednakowe w każdym z nich. Jest to wynik m.in. różnic między gospodarkami, w tym możliwości i zdolności skorzystania z szerokiego rynku zbytu i sprostowania zagranicznej konkurencji. W praktyce, obok niewątpliwych korzyści, gospodarki muszą płacić koszty dostosowania się do nowej sytuacji, szczególnie w okresie przejściowym (np. przewaga konkurencji prowadzi do upadku firm krajowych, a nawet całych sektorów, czemu towarzyszy spadek zatrudnienia).

W zależności od skali pozytywnych i negatywnych skutków integracji, bilans korzyści i strat nie jest taki sam w każdym państwie. Ponadto procesy integracyjne w zróżnicowany sposób wpływają na poszczególne sektory gospodarki, przedsiębiorstwa, grupy i jednostki. Jedni na nich zarabiają, a inni tracą. Niezależnie od tych różnic warto podkreślić, że korzyści z integracji nie rozkładają się równomiernie w skali Unii. Uzyskują je w najwyższym stopniu regiony centralne i wysoko rozwinięte. Niezależnie od tych różnic warto podkreślić, że korzyści z integracji nie rozkładają się równomiernie w skali Unii. Uzyskują je w najwyższym stopniu regiony centralne i wysoko rozwinięte. Z tego względu dokonywana jest w ramach Unii redystrybucja dochodów poprzez wprowadzenie i rozwój polityki regionalnej. Inną formą dodatkowego rozdziału środków finansowych jest wspólna polityka rolna, nastawiona na podtrzymywanie dochodów rolników. Korzystają z niej przede wszystkim duże i sprawne gospodarstwa rolne oraz północne regiony Unii.

Reforma polityki rolnej ma zróżnicować te dysproporcje. Udział w Unii nie oznacza, że wszystkie decyzje gospodarcze podejmowane na jej forum są optymalne i korzystne dla wszystkich. Świadczy o tym wspólna polityka rolna, obciążająca konsumentów i podatników. Niezależnie od tego, polityka ta wspierając intensywne metody produkcji, przyczyniła się do degradacji środowiska naturalnego, na czym tracą mieszkańcy Unii. Jednym ze sposobów bilansowania zysków i strat poszczególnych państw jest analiza budżetu Unii. Najwięcej wpłacają do niego Niemcy, Francja oraz Wielka Brytania. Państwa te wraz z trzema nowymi członkami Unii (Austria, Finlandia, Szwecja) są płatnikami netto, tzn. więcej wnoszą do budżetu niż z niego otrzymują. Natomiast pozostałe państwa, a jest ich 9, więcej otrzymują, niż wpłacają (tzw. beneficjanci netto). Taki podział dochodów od dawna budzi kontrowersje.

Kontynuacja tej pracy za miesiąc Charakterystyka rynku Unii Europejskiej pod koniec XX wieku – c.d.