Polityka społeczna, rozumiana jako działalność państwa i organizacji pozarządowych służy rozwiązywaniu kwestii socjalnych. Ma zatem na celu kształtowanie warunków życia ludności oraz stosunków międzyludzkich, zwłaszcza w środowisku zamieszkania i pracy[1].
Obowiązek prowadzenia przez władze państwowe polityki społecznej wynika z zapisów Konstytucji RP. W najbardziej ogólny sposób formułuje tę regułę art. 2, który stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest państwem „urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”. Poszczególne przepisy ustawy zasadniczej konkretyzują ten zapis, nakładając na rząd obowiązki w takich dziedzinach jak ochrona zdrowia, stosunki pracy, edukacja, pomoc socjalna i innych.
Konstytucja między innym uznaje prawo obywateli do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego (art. 67. 1) a także w przypadku braku środków utrzymania (art. 67. 2), nakładając jednocześnie obowiązek zapewnienia takiego zabezpieczenia na władze państwowe. Osobom niepełnosprawnym gwarantowana jest pomoc w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej (art. 69)[2].
Założenia polityki budżetowej nie są ściśle określone. Powinny one jednak obejmować następujące elementy:
-
- ogólne cele społeczne,
- założenia polityki społecznej obejmujące m. in.: politykę w zakresie oświaty, ochrony zdrowia, pomocy społecznej itd. oraz świadczenia społeczne,
- zamierzenia dotyczące systemu podatkowego i ceł,
- wydatki budżetowe,
- reguły wykonywania i kontrolowania budżetu, dotacji itd.
Reguły wykonywania i kontrolowania budżetu zostały już przeze mnie omówione. W dalszej części pracy znajdziemy także założenia dotyczące systemu podatkowego, wydatki budżetowe oraz założenia polityki społecznej. Tu jednak chciałabym się zatrzymać na ogólnych celach społecznych.
Polityka społeczna budżetu państwa ma na celu określenie tych celów społecznych oraz środków ich realizacji, których polityka ekonomiczna nie może osiągnąć za pośrednictwem mechanizmu rynkowego i stosowania celów zapewniających wszystkim członkom społeczeństwa co najmniej życiowe minimum socjalne i równe szanse startu życiowego oraz zabezpieczenie społeczne w przypadkach losowych i na starość, zgodnie z zasadą sprawiedliwości społecznej.
Głównym celem społecznym polityki budżetowej jest zatem przekazanie części funduszy społecznych, pozostających w dyspozycji państwa, do dyspozycji określonych grup społecznych: dzieci, młodzieży, osób niepełnosprawnych czy osób wiekowych, bądź też na określone cele np.: oświatę, kulturę, wypoczynek, szkolnictwo, służbę zdrowia[3].
Do celów społecznych możemy również zaliczyć:
- gromadzenie i odpowiednie rozdzielanie dochodów budżetowych,
- dotowanie przedsiębiorstw oraz funduszy celowych,
- świadczenia dla żołnierzy, funkcjonariuszy, sędziów itp.,
- świadczenia dla ludzi potrzebujących,
- przekazywanie składek na ubezpieczenia zdrowotne dla osób nie objętych obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego,
- wypłacanie zasiłków rodzinnych, wychowawczych,
- opieka społeczna,
- dodatki mieszkaniowe,
- walka z bezrobociem,
- tworzenie warunków organizacyjnych funkcjonowania pomocy społecznej, w tym rozbudowę niezbędnej infrastruktury socjalnej,
- analizę i ocenę zjawisk rodzących zapotrzebowanie na świadczenia społeczne,
- pobudzanie społecznej aktywności w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin,
- pracę socjalną, rozumianą jako działalność zawodową, skierowaną na pomoc osobom i rodzinom we wzmocnieniu lub odzyskaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie oraz na tworzenie warunków sprzyjających temu celowi.
Wszelkie rozważania, tory myślenia, drogi i wykonywane czynności polityki budżetowej, a zarazem socjalnej prowadzą do uzyskania takiego stanu, w którym ludzie będą mogli znaleźć gwarancję poczucia bezpieczeństwa społecznego, co powinno zachęcać do poszukiwania zajęcia odpowiadającego kwalifikacjom bez lęku o brak podstaw egzystencji i perspektyw życiowego sukcesu[4].
Wymienione powyżej cele społeczne są szczegółowo omówione w poszczególnych rozdziałach pracy.
[1] Encyklopedia biznesu op. cit. s. 635