O akcie o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego mówi art. 7 ust. 3 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.
Akt ten, noszący w nauce nazwę aktu erekcyjnego, nie prowadzi bezpośrednio do powstania przedsiębiorstwa państwowego jako osoby prawnej. Powołana w wyniku tego aktu jednostka organizacyjna jest „przedsiębiorstwem in statu nascendi”.
Akt erekcyjny określa nazwę, rodzaj, siedzibę i przedmiot działalności przedsiębiorstwa.
Należy zwrócić uwagę na przedmiot działalności przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo państwowe działa w granicach określonych przez ten właśnie przedmiot. Ważny w tym przypadku jest art. 55 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, który mówi, że przedsiębiorstwo państwowe może podjąć działalność w dziedzinie nie przewidzianej w akcie o jego utworzeniu ale jeżeli podjęcie nowej działalności prowadzi do zaniechania lub znacznego ograniczenia działalności przewidzianej w akcie o utworzeniu przedsiębiorstwa, organ założycielski może zobowiązać przedsiębiorstwo do zaprzestania nowej działalności. Podjęcie nowej działalności podlega ujawnieniu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych.
Statut przedsiębiorstwa państwowego musi zostać opracowany i uchwalony przed zarejestrowaniem przedsiębiorstwa, zgodnie z art. 12 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych jest on uchwalany przez ogólne zebranie pracowników na wniosek dyrektora przedsiębiorstwa.
Statut jest wewnętrzną „konstytucja” przedsiębiorstwa, prawem funkcjonującym wewnątrz przedsiębiorstwa, konkretyzującym ustawę, oddziaływuje jednak również „na zewnątrz”. Skutki prawne statutu wobec osób trzecich wynikają z konkretnych przepisów, jak choćby art. 38 k.c. stwierdzający, że osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie.
Uchwalenie statutu jest to czynność prawna wielostronna, do której ma zastosowanie art. 56 kodeksu cywilnego czyli czynność ta wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów.
Statut reguluje strukturę organizacyjną przedsiębiorstwa, tworzenie zakładów i innych jednostek organizacyjnych przedsiębiorstwa, system kontroli wewnętrznej wzajemne stosunki między jednostkami organizacyjnymi przedsiębiorstwa. Statut może również przewidywać powołanie kolegium przedsiębiorstwa oraz rady techniczno-ekonomicznej jako organów doradczych dyrektora a także komisji do rozstrzygania sporów majątkowych między jednostkami organizacyjnymi przedsiębiorstwa. Powoływanie członków wymienionych wyżej ciał kolegialnych należy do kompetencji dyrektora przedsiębiorstwa.
Akt o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego ma szczególne znaczenie dla określenia podstawowych granic jego funkcjonowania. Nie jest on jedynie dokumentem o charakterze formalnym, lecz stanowi punkt wyjścia dla dalszej organizacji jednostki. Określenie rodzaju i przedmiotu działalności wyznacza bowiem zasadniczy profil gospodarczy przedsiębiorstwa oraz pozwala ustalić, w jakim celu zostało ono powołane. Ma to znaczenie zarówno dla organu założycielskiego, jak i dla osób kierujących przedsiębiorstwem, ponieważ ich działalność powinna pozostawać w związku z zadaniami wskazanymi przy jego tworzeniu.
Istotne jest przy tym rozróżnienie pomiędzy aktem o utworzeniu przedsiębiorstwa a statutem. Pierwszy z tych dokumentów pochodzi od organu założycielskiego i określa podstawowe elementy konstrukcyjne nowo tworzonego podmiotu. Statut rozwija natomiast te postanowienia i reguluje sposób funkcjonowania przedsiębiorstwa od strony wewnętrznej. Można więc powiedzieć, że akt erekcyjny wyznacza zasadnicze ramy istnienia przedsiębiorstwa, natomiast statut wypełnia je konkretną treścią organizacyjną.
Statut powinien być dostosowany do specyfiki danego przedsiębiorstwa. Inaczej może wyglądać struktura dużego przedsiębiorstwa przemysłowego posiadającego kilka zakładów, a inaczej niewielkiego podmiotu wykonującego działalność usługową. W statucie można więc szczegółowo określić podział na poszczególne komórki organizacyjne, zakres ich zadań oraz wzajemne relacje. Ma to szczególne znaczenie w rozbudowanych jednostkach, w których brak jasnego podziału kompetencji mógłby prowadzić do sporów i dublowania się obowiązków.
Jednym z najważniejszych zagadnień regulowanych przez statut jest sposób powiązania poszczególnych jednostek organizacyjnych przedsiębiorstwa. Zakłady, wydziały, oddziały czy inne komórki mogą mieć określony zakres samodzielności, jednak pozostają częścią jednego przedsiębiorstwa. Konieczne jest więc ustalenie, kto podejmuje decyzje dotyczące ich działalności, kto sprawuje nad nimi kontrolę i w jakim zakresie mogą one samodzielnie dysponować powierzonym majątkiem. Jasne określenie tych zasad wpływa na sprawność zarządzania całym podmiotem.
Statut może mieć również duże znaczenie dla podziału kompetencji pomiędzy organy przedsiębiorstwa. Nawet jeśli podstawowe uprawnienia dyrektora, samorządu pracowniczego czy innych organów wynikają z ustawy, konieczne może być ich doprecyzowanie w odniesieniu do specyfiki konkretnego przedsiębiorstwa. Pozwala to uniknąć sytuacji, w których kilka organów uznawałoby się za właściwe do podjęcia tej samej decyzji albo przeciwnie – żaden z nich nie czułby się za nią odpowiedzialny.
Wewnętrzny system kontroli określany w statucie ma natomiast służyć zapewnieniu zgodności działalności przedsiębiorstwa z obowiązującym prawem, przyjętymi planami oraz zasadami gospodarności. Kontrola może dotyczyć między innymi sposobu wykorzystania majątku, realizacji wydatków, wykonywania zadań produkcyjnych czy przestrzegania procedur wewnętrznych. W dużym przedsiębiorstwie mechanizm ten ma istotne znaczenie, ponieważ kierownictwo nie jest w stanie bezpośrednio nadzorować wszystkich podejmowanych czynności.
Statut może też określać zasady współpracy pomiędzy jednostkami organizacyjnymi przedsiębiorstwa. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy poszczególne zakłady lub oddziały uczestniczą w jednym procesie produkcyjnym albo świadczą sobie wzajemnie określone usługi. Konieczne staje się wówczas ustalenie zasad przekazywania informacji, rozliczeń wewnętrznych oraz odpowiedzialności za wykonanie poszczególnych etapów działalności. Brak takich zasad mógłby prowadzić do konfliktów organizacyjnych i utrudniać sprawne funkcjonowanie całego przedsiębiorstwa.
Znaczenie statutu nie ogranicza się zatem do formalnego opisania struktury organizacyjnej. W praktyce powinien on tworzyć mechanizm umożliwiający sprawne podejmowanie decyzji i egzekwowanie odpowiedzialności. Im bardziej rozbudowana jest organizacja przedsiębiorstwa, tym większe znaczenie ma precyzyjne określenie zakresów kompetencji. Statut może dzięki temu zapobiegać powstawaniu niejasności dotyczących podporządkowania poszczególnych stanowisk i jednostek.
Powołanie organów doradczych dyrektora może natomiast zwiększać możliwość wykorzystywania wiedzy specjalistycznej przy podejmowaniu bardziej skomplikowanych decyzji. Rada techniczno-ekonomiczna może przykładowo zajmować się zagadnieniami dotyczącymi modernizacji produkcji, wdrażania nowych technologii lub oceny określonych inwestycji. Kolegium przedsiębiorstwa może natomiast stanowić forum konsultacji dotyczących szerszych problemów organizacyjnych i gospodarczych. Organy takie nie zastępują dyrektora w podejmowaniu decyzji, lecz mogą wspierać go wiedzą i doświadczeniem swoich członków.
Istotne jest także to, że statut przedsiębiorstwa państwowego nie może pozostawać w sprzeczności z ustawą ani innymi obowiązującymi przepisami. Jego rola polega na rozwijaniu i uszczegóławianiu norm ustawowych, a nie na ich zastępowaniu. Jeżeli określone zagadnienie zostało jednoznacznie uregulowane przez ustawodawcę, statut nie może wprowadzić odmiennego rozwiązania. Wewnętrzna autonomia przedsiębiorstwa istnieje więc tylko w granicach wyznaczonych przez obowiązujące prawo.
Jednocześnie statut pozostawia przedsiębiorstwu pewien zakres swobody organizacyjnej. Pozwala dostosować wewnętrzną strukturę do rozmiaru działalności, technologii produkcji, liczby zakładów oraz innych cech konkretnego podmiotu. Dzięki temu przedsiębiorstwa państwowe nie muszą funkcjonować według jednego identycznego modelu organizacyjnego. Mogą tworzyć rozwiązania odpowiadające własnym potrzebom, o ile pozostają one zgodne z ustawowymi zasadami ich działania.
W praktyce statut może również ulegać zmianom wraz z rozwojem przedsiębiorstwa. Zmiana zakresu działalności, utworzenie nowych jednostek, likwidacja dotychczasowych zakładów czy zmiana sposobu zarządzania mogą wymagać odpowiedniego dostosowania jego treści. Statut nie powinien więc być traktowany jako dokument raz ustalony i całkowicie niezmienny. Musi odpowiadać rzeczywistej strukturze przedsiębiorstwa oraz sposobowi jego funkcjonowania.
Akt o utworzeniu przedsiębiorstwa i jego statut tworzą zatem dwa uzupełniające się elementy prawnej organizacji przedsiębiorstwa państwowego. Pierwszy nadaje podstawowy kierunek działalności i wskazuje najważniejsze cechy tworzonej jednostki, drugi natomiast określa bardziej szczegółowe zasady jej wewnętrznego funkcjonowania. Ich prawidłowe skonstruowanie ma znaczenie nie tylko formalne, lecz również praktyczne, ponieważ wpływa na zakres kompetencji organów, strukturę odpowiedzialności oraz sprawność zarządzania.
W szerszym ujęciu rozwiązania te pokazują specyfikę przedsiębiorstwa państwowego jako osoby prawnej funkcjonującej jednocześnie w sferze prawa gospodarczego i w systemie własności publicznej. Z jednej strony przedsiębiorstwo posiadało określoną samodzielność organizacyjną i gospodarczą, z drugiej pozostawało związane z organem założycielskim oraz ustawowymi zasadami funkcjonowania sektora państwowego. Akt erekcyjny i statut były właśnie instrumentami służącymi określeniu granic pomiędzy tymi dwoma obszarami.