Pojęcia globalizacji i Gospodarki opartej na wiedzy (GOW) zaczęły nabierać znaczenia w połowie lat 80. XX wieku, a także zaczęły funkcjonować jako procesy rzeczywiste. GOW jest uważana przez nauki społeczne za początkowy etap cywilizacji informatycznej. Globalizacja w dużym stopniu czerpie z siły GOW, ponieważ kapitał ludzki jako element kapitału intelektualnego stanowi wsparcie dla procesów globalizacyjnych. Na skrzyżowaniu GOW i globalizacji pojawiają się takie zjawiska jak „społeczeństwo ryzyka” oraz „społeczeństwo widowiskowe”, które są kształtowane pod wpływem mediów.
Gospodarka oparta na wiedzy to nurt teoretyczny, grupujący głównie ekonomistów, ale także informatyków, inżynierów, socjologów, zmierzający do określenia roli tzw. czwartego sektora, obejmującego między innymi usługi informatyczne w rozwoju gospodarki.
„wiedza jest najważniejszym endogenicznym czynnikiem produkcji oraz najważniejszym wkładem w funkcjonowanie »silnika kapitalizmu«” (OECD)
„jest to taka gospodarka, w której działa wiele przedsiębiorstw opierających swoją przewagę konkurencyjną na wiedzy” (Koźmiński)
Gospodarka oparta na wiedzy (GOW) to koncepcja rozwoju gospodarczego, która zakłada, że najważniejszym czynnikiem produkcji jest wiedza. W takiej gospodarce kluczowe znaczenie mają innowacje, technologie, a także rozwój nauki i edukacji.
GOW charakteryzuje się przede wszystkim rosnącym znaczeniem sektora usług wytwarzających wiedzę oraz dynamicznym rozwojem technologii informacyjno-komunikacyjnych, które stanowią podstawę dla tworzenia i przetwarzania informacji. W takiej gospodarce coraz ważniejszą rolę odgrywają pracownicy wiedzy – specjaliści, naukowcy, inżynierowie, którzy posiadają wiedzę i umiejętności niezbędne do tworzenia nowych produktów i usług.
GOW to koncepcja, która została zapoczątkowana w latach 90. XX wieku. Według zwolenników tej koncepcji, kraje, które szybciej będą rozwijać gospodarkę opartą na wiedzy, osiągną przewagę konkurencyjną na rynkach międzynarodowych i będą w stanie uzyskać wyższy poziom rozwoju ekonomicznego. Przykładami krajów, które stosują strategie GOW są Stany Zjednoczone, Japonia, Korea Południowa, Szwecja, a także kraje Unii Europejskiej.
GOW ma swoje wady i zalety. Z jednej strony, rozwój GOW może przyczynić się do szybszego postępu technologicznego, innowacyjności i zwiększenia efektywności gospodarczej. Z drugiej strony, może prowadzić do wzrostu nierówności społecznych, ponieważ niektóre grupy społeczne mogą mieć mniejszy dostęp do wiedzy i umiejętności niezbędnych do pracy w sektorze wiedzy. Właśnie dlatego ważne jest, aby rozwój GOW był zrównoważony i uwzględniał potrzeby różnych grup społecznych.
Gospodarka oparta na wiedzy charakteryzuje się kilkoma cechami:
- Duży nacisk na badania i rozwój (R&D): W GOW kluczową rolę odgrywa innowacyjność i rozwój nowych technologii, produktów i usług. W związku z tym, państwa i firmy inwestują znaczne środki w badania i rozwój.
- Wysoka rola sektora usług wytwarzających wiedzę: W GOW rosnąca liczba usług opartych na wiedzy (np. outsourcing, doradztwo, kreatywna produkcja) stanowi znaczną część gospodarki. Taki sektor usług przeważnie wymaga wysoko wykwalifikowanych pracowników i rozwijającej się infrastruktury.
- Wysoko wykwalifikowana siła robocza: W GOW coraz większe znaczenie ma wykształcenie i kwalifikacje pracowników. W gospodarce opartej na wiedzy istotne są umiejętności techniczne, komunikacyjne, kreatywne myślenie, a także zdolność do ciągłego uczenia się.
- Duża rola technologii informacyjno-komunikacyjnych: W GOW istotne są nowoczesne technologie, zwłaszcza te związane z przetwarzaniem i przekazywaniem informacji. W takiej gospodarce duże znaczenie mają rozwój Internetu, sztucznej inteligencji, robotyki, chmury obliczeniowej, Big Data czy Internetu rzeczy.
- Globalizacja gospodarki: W GOW procesy globalizacyjne są silnie obecne, co oznacza, że firmy coraz częściej prowadzą działalność na skalę międzynarodową, a produkty i usługi są dostępne na całym świecie.
- Zrównoważony rozwój: GOW powinna odznaczać się zrównoważonym rozwojem, co oznacza, że inwestycje w rozwój powinny uwzględniać potrzeby społeczeństwa i środowiska naturalnego.
Te cechy wskazują, że gospodarka oparta na wiedzy jest zdominowana przez rozwój technologiczny, kreatywność, innowacyjność oraz rozwój usług opartych na wiedzy.
Gospodarka Oparta na Wiedzy musi być otwarta i podatna na wpływy konkurencji międzynarodowej. Otwarte społeczeństwa i otwarte gospodarki dzięki upowszechnianiu się Internetu dokonują rewolucji w podaży informacji, która staje się nie tylko szybsza, ale przede wszystkim tańsza. To zaś z kolei sprzyja demokratyzacji wiedzy. GOW jest produktem współdziałania wielu dyscyplin i licznych naukowców, wywodzących się z różnych państw i różnych kultur, co sprzyja internacjonalizacji a w konsekwencji globalizacji GOW.
Gospodarka oparta na wiedzy (GOW) to model rozwoju gospodarczego, w którym kluczową rolę odgrywa wiedza, innowacje, edukacja, nowe technologie oraz kreatywność jednostek i instytucji. W przeciwieństwie do tradycyjnych modeli gospodarki, w których głównym źródłem wzrostu były zasoby naturalne, siła robocza czy kapitał fizyczny, GOW opiera się na zasobach niematerialnych – informacji, danych, zdolnościach analitycznych, kompetencjach cyfrowych i zdolnościach do tworzenia i przekształcania wiedzy w wartość dodaną. W dobie globalizacji, szybkiego postępu technologicznego oraz cyfryzacji niemal wszystkich sfer życia, koncepcja gospodarki opartej na wiedzy zyskała ogromne znaczenie strategiczne dla rozwoju krajów i regionów.
Podstawą funkcjonowania GOW jest edukacja na wysokim poziomie, która nie tylko przekazuje informacje, ale kształtuje kompetencje niezbędne do uczenia się przez całe życie, krytycznego myślenia, współpracy w zespole, rozwiązywania złożonych problemów i adaptacji do zmieniających się warunków. Wysoko wykwalifikowane społeczeństwo staje się najważniejszym zasobem nowoczesnej gospodarki, a inwestycje w edukację, szkolnictwo wyższe, badania i rozwój stanowią filar strategii rozwoju. Uczelnie, centra badawcze i instytuty naukowe pełnią funkcję nie tylko ośrodków transferu wiedzy, ale i miejsc tworzenia innowacyjnych rozwiązań, które mogą być wdrażane przez przedsiębiorstwa i instytucje publiczne.
Nieodzownym elementem GOW jest również rozwinięta infrastruktura informacyjna i komunikacyjna. Szybki dostęp do internetu, systemy zarządzania danymi, cyfrowe narzędzia pracy, inteligentne sieci energetyczne i transportowe, a także platformy wymiany wiedzy – wszystko to umożliwia szybki obieg informacji, efektywną współpracę oraz automatyzację procesów. Technologie informacyjne i komunikacyjne (ICT) przyspieszają tempo innowacji i skracają dystans między ośrodkami nauki, przemysłem i administracją publiczną. W GOW przewagę konkurencyjną zdobywają ci, którzy potrafią efektywnie gromadzić, analizować i przetwarzać dane, a następnie wykorzystywać je do tworzenia nowych produktów, usług i modeli biznesowych.
Ważnym aspektem gospodarki opartej na wiedzy jest również rozwój kapitału społecznego i kultury organizacyjnej sprzyjającej współpracy, zaufaniu, dzieleniu się wiedzą oraz otwartości na zmiany. Innowacyjność nie powstaje wyłącznie w laboratoriach czy instytutach – jest efektem dialogu między różnymi podmiotami: naukowcami, przedsiębiorcami, urzędnikami, obywatelami. Kluczowe znaczenie ma tworzenie tzw. ekosystemów innowacji, w których różne środowiska wspólnie identyfikują problemy i opracowują sposoby ich rozwiązania. GOW nie może się rozwijać w warunkach braku przejrzystości, barier administracyjnych czy niskiego poziomu zaufania społecznego – potrzebuje środowiska, które sprzyja eksperymentowaniu, wymianie wiedzy i współpracy ponadsektorowej.
W modelu GOW ogromne znaczenie mają również małe i średnie przedsiębiorstwa, zwłaszcza te z sektora nowych technologii i usług opartych na wiedzy. Start-upy, firmy programistyczne, laboratoria biotechnologiczne czy instytucje doradcze i projektowe są nośnikami innowacyjności i elastyczności, a ich sukces w dużej mierze zależy od dostępu do kapitału intelektualnego i kreatywności. Również sektor publiczny ma do odegrania ważną rolę – poprzez tworzenie odpowiednich regulacji, systemów wsparcia finansowego, polityk innowacyjnych oraz współpracę z sektorem nauki i biznesu.
Transformacja w kierunku gospodarki opartej na wiedzy nie jest jednak pozbawiona wyzwań. Wymaga długofalowych inwestycji, zmiany kultury organizacyjnej, zmniejszania barier edukacyjnych i cyfrowych, a także zapobiegania wykluczeniu społecznemu. Istnieje ryzyko, że bez odpowiednich mechanizmów inkluzyjnych GOW może prowadzić do pogłębiania nierówności – zarówno wewnątrz krajów, jak i między nimi. Dostęp do edukacji, internetu, zasobów informacyjnych i możliwości rozwoju powinien być możliwie równomierny, aby wszyscy członkowie społeczeństwa mogli uczestniczyć w tworzeniu i wykorzystywaniu wiedzy.
Gospodarka oparta na wiedzy to model rozwoju, który stawia w centrum człowieka – jego kreatywność, zdolność do uczenia się, tworzenia i dzielenia się wiedzą. Jest to gospodarka elastyczna, innowacyjna i odporna na kryzysy, zdolna do adaptacji w zmiennych warunkach globalnych. Jej rozwój zależy od synergii między edukacją, nauką, technologią, społeczeństwem i państwem. W obliczu wyzwań XXI wieku – takich jak zmiany klimatyczne, starzenie się społeczeństw, transformacja energetyczna czy rewolucja cyfrowa – gospodarka oparta na wiedzy staje się nie tyle wyborem, co koniecznością. Tylko poprzez rozwój kapitału ludzkiego i intelektualnego możliwe będzie osiągnięcie trwałego, zrównoważonego i sprawiedliwego wzrostu gospodarczego.
[1] E. Skrzypek, Gospodarka oparta na wiedzy i jej wyznaczniki, „Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy” 2011, nr 23, s. 270-271