Papiery wartościowe są szczególnymi dokumentami, stwierdzającymi istnienie określonego prawa majątkowego w taki sposób, że posiadanie dokumentu staje się niezbędną przesłanką realizacji prawa (legitymacją formalną).
Papiery wartościowe ucieleśniają prawa podmiotowe (wierzytelności) są więc nosicielami inkorporowanego w nich prawa i wartości, które to prawo reprezentuje.
W doktrynie konkurują między sobą różnorodne teorie wyjaśniające istotę papieru wartościowego. Według tzw. teorii kontraktowej papier wartościowy powstaje poprzez wystawienie i wręczenie drugiej stronie odpowiedniego dokumentu, zaś tzw. teoria kreacyjna przyjmuje, że papier wartościowy powstaje z chwilą świadomego i celowego podpisania dokumentu przez osobę, która go wystawia.
Skutki prawne związane z wystawieniem papieru wartościowego powstają z mocy podpisania dokumentu oraz znalezienia się tego dokumentu w rękach osoby, od której wystawiający go nie może domagać się jego wydania.
Papiery wartościowe grupować można według różnych kryteriów:
Ze względu na przedmiot uprawnień w nich inkorporowanych wyróżniamy:
a) papiery opiewające na wierzytelności pieniężne; np. weksle, czeki, obligacje,
b) papiery zawierające uprawnienie do rozporządzania towarem, znajdującym się pod pieczą wystawcy dokumentu np. konosamenty, dowody składowe,
c) papiery w których inkorporowane są prawa udziałowe w spółkach akcyjnych (akcje).
Ze względu na regulację obrotu papierami wartościowymi wyróżniamy:
a) papiery imienne, z których prawa przenoszone są w drodze przelewu i wydania dokumentu,
b) papiery na zlecenie, które legitymują jako uprawnionego osobę imiennie wymienioną, lub przez nią oznaczona; są one zbywalne na podstawie indosu i wręczenia papieru,
c) papiery na okaziciela, które legitymują każdą osobę, przedstawiającą dokument; do ich przenoszenia wymagane jest przeniesienie własności dokumentu i jego wydanie.
Funkcje papierów wartościowych. Wyróżniamy w tej dziedzinie:
a) funkcję kredytową, polegającą na tym, że wystawiając papier wartościowy i wydając (zbywając) go, wystawca (emitent) uzyskuje u nabywcy (wierzyciela) bądź określoną sumę pieniężną, bądź prolongatę zadłużenia z tytułu dokonanej transakcji (weksle, obligacje),
b) funkcję płatniczą, polegającą na tym, że z mocy prawa określone papiery wartościowe (czeki, w niektórych warunkach także weksle) stanowią legalnie dopuszczalny instrument zapłaty, tj. stają się w danych stosunkach surogatem pieniądza. Zamiast zapłaty gotówką można więc pokryć dług wekslem lub czekiem,
c) funkcję obiegową, wynikającą z możliwości łatwego przenoszenia praw z papierów wartościowych. Dotyczy to papierów na zlecenie, przenoszonych w drodze indosu oraz papiery wartościowe na okaziciela, przenoszonych przez proste wydanie dokumentu. W ten sposób istotnie ułatwia się i upraszcza obrót prawami majątkowymi inkorporowanymi w papierach wartościowych danego rodzaju,
d) funkcję gwarancyjną (zabezpieczającą), która dotyczy weksli własnych i trasowanych in blanco. Polega ona na tym, że zobowiązany, dla zabezpieczenia roszczeń mogących powstać z określonego stosunku prawnego (sprzedaży na raty, umowy agencyjnej) wystawia odpowiedni weksel, istotnie ułatwiający ich dochodzenie,
e) funkcję legitymacyjną, polegającą na ułatwieniu identyfikacji podmiotów praw inkorporowanych w papierach wartościowych, która to identyfikacja sprowadza się przy papierach na okaziciela do przedstawienia dokumentu.
Pod pojęciem papiery wartościowe rozumiemy dokumenty wydawane przez instytucje państwowe lub organizacje gospodarcze dla potwierdzenia zaciągniętego długu lub dla potwierdzenia udziału w majątku firmy i wynikających stąd uprawnień posiadacza papieru wartościowego.