Definicja i zasady działania przedsiębiorstwa państwowego

Podstawowym aktem prawnym dla przedsiębiorstw państwowych jest ustawa o przedsiębiorstwach państwowych z dnia 25 września 1981 roku.

Artykuł 1 wymienionej ustawy definiuje przedsiębiorstwo państwowe jako samodzielny, samorządny i samofinansujący się podmiot gospodarczym posiadający osobowość prawną.

Przedsiębiorstwo państwowe prowadzi działalność na zasadach racjonalnej gospodarki, samofinansowania i rachunku ekonomicznego oraz pokrywa z posiadanych środków i uzyskiwanych przychodów koszty swej działalności i zaciągnięte zobowiązania.

Zasada samodzielności przedsiębiorstwa państwowego zagwarantowana jest przez wyposażenie przedsiębiorstwa w osobowość prawną. Przedsiębiorstwo może podjąć działalność w zakresie nie przewidzianym w akcie o jego utworzeniu. Samodzielność wobec organów państwowych a w szczególności organu założycielskiego jest zagwarantowana przez art. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, według którego organy państwowe mogą podejmować decyzje w zakresie działalności przedsiębiorstwa tylko w przypadkach przewidzianych przepisami ustawowymi.

Władcze ingerencje organu założycielskiego (akty nadzoru) w sprawy przedsiębiorstwa mogą być podejmowane tylko w wypadkach przewidzianych ustawą (art. 58 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Oznacza to, że przedsiębiorstwo państwowe jest chronione przed ingerencją tzw. prawa resortowego, tj. wszelkiego rodzaju zarządzeniami resortowymi, a zwłaszcza samoistnymi uchwałami Rady Ministrów.

Zasada samorządności przedsiębiorstwa państwowego polega na tym, iż w zarządzaniu przedsiębiorstwem uczestniczy jego załoga za pośrednictwem samorządu i jego organów. Kompetencje i zasady działania samorządu przedsiębiorstwa państwowego określają ustawy: o przedsiębiorstwach państwowych oraz o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego. Organami samorządu są: ogólne zebranie pracowników (delegatów) i rada pracownicza.

Kompetencje samorządu załogi są nie tylko opiniodawcze ale także stanowiące. Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa, do kompetencji samorządu należy stanowienie o istotnych sprawach przedsiębiorstwa, wyrażanie opinii, podejmowanie inicjatywy i zgłaszanie wniosków oraz sprawowanie kontroli działalności przedsiębiorstwa. Samorząd załogi oraz jego organy realizują swoje uprawnienia niezależnie od organów administracji państwowej, organizacji społecznych, związkowych i politycznych.

Zasada samofinansowania przedsiębiorstwa państwowego oznacza, że przedsiębiorstwo z własnych dochodów powinno pokrywać swoje wydatki oraz, że w swej działalności powinno dążyć do maksymalizacji zysku co oznacza, że przedsiębiorstwo państwowe powinno być nastawione w swej działalności gospodarczej nie tylko na równoważenie dochodów z wydatkami, ale na osiąganie zysków.