W krajach zachodnich stosuje się, w zależności od potrzeb, różne metody prywatyzacji. Niektóre z nich obrazuje tabela.
Tablica 2. METODY I FORMY PRYWATYZACJI PRZEDSIĘBIORSTW PAŃSTWOWYCH W PAŃSTWACH ZACHODNICH[1]
| I. REZYGNACJA Z WŁASNOŚCI
1. Sprzedaż:
2. Bezpłatne przekazanie:
II. POWIERZENIE 1. Na podstawie umowy, 2. Na podstawie koncesji lub leasingu
3. Przez dotację, 4. Przez kupony, 5. Przez mandat. III. ZASTĄPIENIE 1. Przez nie korzystanie z własności, 2. Przez wycofanie się, 3. Przez deregulację. |
W dwóch pierwszych przypadkach (rezygnacja z własności i powierzenia) państwo jest aktywne, w trzecim (zastąpienie) – z reguły bierne.
Przebieg procesu prywatyzacji w Polsce wykazuje jednak, że opieranie się jedynie na doświadczeniach państw zachodnich jest niemożliwe. Wpływ na to mają różnice skali własności znacjonalizowanej, jak też odmienność wielu warunków. W Polsce przyjęto więc następujące metody prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych:
- Prywatyzacja kapitałowa
- przekształcenie przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, a następnie sprzedaż udziałów drogą publicznej emisji akcji (oferta publiczna) lub wybranemu oferentowi (tzw. inwestorowi strategicznemu),
- metoda ta została zastosowana przy prywatyzacji pierwszej “5”.
- Prywatyzacja likwidacyjna
- likwidacja przedsiębiorstwa w celu odpłatnego przejęcia własności jego majątku przez załogę lub partnerów z zewnątrz.
- Prywatyzacja założycielska
- zakładanie nowych przedsiębiorstw prywatnych.
- Prywatyzacja przez tworzenie joint – ventures z partnerami zagranicznymi
- tworzenie nowych przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym i wnoszenie do nich majątku przedsiębiorstw państwowych w postaci aparatu rzeczowego.
Oprócz wymienionych, powstały także projekty innych metod, jednak dotychczas nie zastosowano ich w praktyce, a mianowicie:
5. Prywatyzacja powszechna (akcjonariat obywatelski)
- nieodpłatne przekazanie udziałów wybranych przedsiębiorstw wszystkim dorosłym obywatelom,
- koncepcja ta stanowi podstawę Programu Powszechnej Prywatyzacji.
6. Prywatyzacja oparta na kredycie niemonetarnym.
7. Prywatyzacja przez zamianę zadłużenia zagranicznego na udziały wierzycieli w polskich przedsiębiorstwach.[2]
Omawiając metody prywatyzacji w Polsce należy zaznaczyć, że zbyt szybkie przeprowadzenie tego procesu może doprowadzić do chaosu. W tym miejscu warto odwołać się do przykładu dwóch państw wysoko rozwiniętych: Japonii i Francji.
Japończycy zaczęli prywatyzację od przypadków budzących najmniej kontrowersji i trwała ona przez wiele lat. Proces prywatyzacji przebiegał w sposób maksymalnie jawny, czego nie da się powiedzieć o prywatyzacji w Polsce. Japończycy osiągnęli cel: sprywatyzowane przedsiębiorstwa działają elastycznie, nastąpił wzrost ich konkurencyjności (jednak konkurencja ta nie może być niszcząca). Prywatyzacja została wsparta procesami demonopolizacji i deregulacji gospodarki (choć do dzisiaj gospodarka japońska jest w pewnym stopniu regulowana przez państwo).
We Francji prywatyzację rozpoczęto w roku 1986. W ciągu 5 lat sprywatyzowano jedynie 66 przedsiębiorstw. Równie wolno proces ten przebiega w Wielkiej Brytanii, gdzie przedsiębiorstwa najpierw zostały poddane procesowi restrukturyzacji w celu podniesienia ich wartości, a dopiero potem były prywatyzowane.
Na tym tle widać, że prywatyzacja w Polsce przebiega w wyjątkowym tempie. Do końca 1991 r., czyli w ciągu kilkunastu miesięcy od jej rozpoczęcia zlikwidowano prawie 800 przedsiębiorstw, w chwili obecnej około 200 firm jest notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych, doprowadzono także do kilku transakcji z dużymi inwestorami zagranicznymi, a parę mniejszych zakładów sprzedano inwestorom krajowym. Niestety tak duże tempo oznacza zarazem chaos i brak kontroli.[3]
[1] Emanuel S. Savas, “Prywatyzacja. Klucz do lepszego rządzenia”, Warszawa 1992 rok.
[2] Stanowisko Rady Ekonomicznej, “Życie Gospodarcze” nr 1/92 z 5 stycznia 1992 r. i “Życie Gospodarcze” nr 2/92 z 12 stycznia 1992 r.
[3] Grażyna Garlińska, Pod lupę, “Życie Gospodarcze” nr 1/92 z 5 stycznia 1992 roku.