Bank Pekao SA w regulacjach prawnych dotyczących działalności kredytowej używa pojęcia syntetyczna ocena ryzyka kredytowego (SORK), które stanowi podstawę określenia: – zakresu kompetencji kredytowych, – rezerw celowych na ryzyko kredytowe, – skali ryzyka odzyskania należności bankowych w trakcie trwania transakcji, – częstotliwości dokonywania inspekcji u klienta. W skład syntetycznej oceny ryzyka kredytowego wchodzą:
- syntetyczna ocena kondycji klienta,
- ocena ryzyka planowanej transakcji,
- ocena ryzyka funkcjonującej transakcji.
Stosuje się zróżnicowane sposoby SORK w zakresie działalności gospodarczej, odpowiednio do zakresu bazy informacyjnej kredytobiorcy.
Przedstawiona przeze mnie charakterystyka syntetycznej oceny ryzyka kredytowego dotyczy podmiotów gospodarczych prowadzących pełną sprawozdawczość. Syntetyczna ocena kondycji kredytobiorcy składa się z dwóch części:
- oceny jakościowej,
- oceny ilościowej.
Na ocenę jakościową składa się 13 punktowo wycenionych kryteriów odnoszących się do charakterystyki firmy i jej tendencji rozwojowych (6 kryteriów) oraz charakterystyki zarządzających firmą i stosunków z bankiem (7 kryteriów). Przy ocenie klienci prowadzący już działalność gospodarczą mogą uzyskać od -60 do +50 punktów, a klienci rozpoczynający działalność gospodarczą – od -55 do +35 punktów.
W skład charakterystyki firmy i jej rozwoju wchodzą:
- Historia firmy (do 5 pkt).
- Ogólne wrażenie z oglądu firmy (od -2 do 5 pkt): jakość prowadzenia dokumentacji księgowej, stan i poziom techniczny wyposażenia, skala wykorzystania zdolności produkcyjnych, stan sanitarny, przedsiębiorczość, operatywność kadry zarządzającej.
- Tytuły egzekucyjne (od O do -3 pkt): tytuły egzekucyjne: skarbowe, w tym ZUS, podatki gminne oraz będące skutkiem nieterminowego regulowania zobowiązań lub dostaw dla kontrahentów.
- Stadium rozwoju firmy (od 3 do -3 pkt): zwiększenie obrotów i zysku netto, rozszerzenie rynku zbytu, zróżnicowanie asortymentu produkcji, wejście do nowej branży działalności, wzrost wykorzystania potencjału wytwórczego, racjonalna gospodarka inwestycyjna.
- Ocena biznes planu firmy (od 5 do -2 pkt); w przypadku braku planu (-5 pkt).
- Poziom marketingu (od O do 5 pkt): analiza udziału w rynku krajowym, lokalnym lub miejscowości, sposób pozyskiwania odbiorców, dbałość o jakość produktu (usług) oraz opracowywanie i wdrażanie planów marketingowych.
Druga części oceny jakościowej kredytobiorcy skupia się na elementach charakteryzujących kadrę zarządzającą oraz stosunki z bankiem.
- Doświadczenie zawodowe w branży (od O do 2 pkt).
- Doświadczenie kadry w zarządzaniu firmą (od O do 3 pkt). Ocenie podlega okres pełnienia funkcji zarządzających w badanej firmie.
- Opinia środowiska o kliencie (od 2 do -5 pkt). Opinie kierownictw dostawców, odbiorców, konkurentów kredytobiorcy oraz lokalnych władz samorządowych.
- Jakość dokumentów klienta (od 5 do -5 pkt).
- Wykonywanie zobowiązań wobec banku (od 5 do -10 pkt).
- Wykonywanie zobowiązań wobec innych banków. Informacje o firmie zasięgniętych w innych bankach.
- Wiarygodność udzielanych informacji (od 3 do -17 pkt).
Szczególna ocena obejmuje spójność w udzielanych informacjach.
Przy ocenie ilościowej wykorzystuje się siedem kryteriów o zróżnicowanych formułach obliczeń oraz wagach. Są to:
- Wskaźnik ryzyka likwidacji (%) – udział kapitału własnego w finansowaniu aktywów.
- Rentowność netto (%) – relacja zysku netto do kosztów działalności operacyjnej wraz z kosztami finansowymi.
- Wskaźnik zdolności rozwoju (%) – relacja sumy zysku netto i amortyzacji do aktywów ogółem.
- Stopa płynności – relacja aktywów bieżących i rozliczeń między okresowych <1 rok do pasywów bieżących i bieżącej raty kredytu długoterminowego.
- Stopa wysokiej płynności – relacja należności krótkoterminowych, środków pieniężnych oraz krótkoterminowych papierów wartościowych do zobowiązań krótkoterminowych wraz z bieżącą ratą kredytu długoterminowego.
- Rotacja aktywów – relacja przychodów do aktywów ogółem.
- Udział kredytów przeterminowanych (%) – udział pożyczek i kredytów przeterminowanych powyżej l tygodnia w pożyczkach i kredytach ogółem.
W rezultacie przeprowadzonej punktowo syntetycznej oceny kondycji klienta stworzono 3 grupy i 7 podgrup ryzyka kredytowego.
1 grupa dobra (A)
A1 – powyżej 90 pkt
A2 – od 71-90 pkt
A3 – od 51-70 pkt
2 grupa średnia (B)
B1 – od 41-50 pkt
B2 – od 31-40 pkt
3 grupa wątpliwa (C)
C1 – od 21-30 pkt
C2 – poniżej 21 pkt.
Do oceny ryzyka planowanej transakcji są wykorzystywane następujące składniki oceny:
1) syntetyczna ocena kondycji klienta,
2) ocena ryzyka wynikającego z planowych działań gospodarczych opartych na prognostycznych zestawieniach bilansu, rachunku zysków i strat oraz rachunku przepływów pieniężnych,
3) ocena ryzyka wynikającego ze specyfiki transakcji,
4) ocena relacji skorygowanej wartości zabezpieczeń prawnych do wartości transakcji.
Pierwszy składnik oceny – syntetyczna ocena kondycji klienta pozwala na usytuowanie go w przedziale punktów od -5 do 100 i jest dokonywana wstępnie. Jest to sui generis ocena ex post, pozwalająca na oszacowanie dotychczasowej i przeszłej sytuacji ekonomiczno-finansowej firmy.
Pozostałe składniki oceny mają dać obraz sytuacji ekonomiczno-finansowej firmy ex ante, przy czym wykorzystuje się tu następujące kryteria:
- Okres zaangażowania.
- Struktura finansowania.
- Wskaźnik pokrycia długu: minimalny poziom relacji zysku netto, amortyzacji oraz odsetek do obsługi długu (odsetek i rat kapitałowych). Graniczne przedziały wskaźnika wynoszą 1,3 – 1,8.
- Wskaźnik zabezpieczeń: relacja skorygowanej wartości zabezpieczeń transakcji do wartości transakcji.
- Wskaźnik zabezpieczeń płynnych: relacja skorygowanej wartości płynnych zabezpieczeń transakcji do wartości transakcji.
W ramach innych rodzajów ryzyka wyszczególniono 13 typów ryzyka związanego z realizacją planowanej transakcji: spadku popytu, obniżki ceny, wzrostu kosztów produkcji, opóźnień realizacji inwestycji, opóźnień w dochodzeniu do założonych zdolności wytwórczych lub sprzedaży, stopy procentowej, kursowe, ekologiczne, konkurencji, braku zakładanych źródeł finansowania, instytucjonalne, polityczne, technologiczne, inne. Końcowa ocena ryzyka planowanej transakcji jest sumą punktów za poszczególne, wymienione wyżej kryteria i pozwala na zaklasyfikowanie ryzyka banku do trzech grup:
1) grupa I – ryzyko niskie – powyżej 50 pkt
2) grupa II – ryzyko średnie – od 26-50 pkt
3) grupa III – ryzyko wysokie – poniżej 26 pkt
Niezależnie od punktacji jako ryzyko wysokie uznaje się sytuacje:
- świadomego zatajenia informacji niekorzystnych dla klienta,
- zadłużenia przeterminowanego,
- ujemnego skumulowanego salda gotówki w prognozach finansowych, l oszacowania jednego z rodzajów ryzyk innych na wartość 20 pkt (ryzyko bardzo duże).
Dokonana syntetyczna ocena kondycji klienta jest podstawą ustalenia jego kondycji ekonomiczno-finansowej. W ten przy ocenie zdolności kredytowej funkcjonują cztery kategorie ryzyka (identyczne z kryteriami Zarządzenia nr 3/94 oraz 8/99) oraz dziewięć klas ryzyka (oznaczonych od „A” do „K”). Kwalifikowanie do odpowiednich klas ryzyka jest wypadkową syntetycznej oceny kondycji klienta oraz stopnia zagrożenia terminowej spłaty należności bankowych. Dla kategorii transakcji w sytuacji normalnej i poniżej standardu charakterystyka klas jest następująca:
A – dobra syntetyczna ocena kondycji klienta,
B – średnia syntetyczna ocena kondycji klienta,
C – wątpliwa syntetyczna ocena klienta przy braku zagrożenia spłaty należności,
D – wątpliwa syntetyczna ocena klienta przy zagrożeniu terminowej spłaty należności.
W odniesieniu do pozostałych dwóch kategorii ryzyka, tj. w sytuacji wątpliwej i straconej funkcjonuje pięć klas ryzyka, które wskazują na sposób działania banku w stosunku do kredytobiorcy:
E – przewidywana restrukturyzacja zadłużenia,
F – przewidywana lub trwająca windykacja,
G – klient po restrukturyzacji – ma zdolność kredytową,
H – klient po restrukturyzacji – nie ma zdolności kredytowej,
K – przewidywane spisanie należności w straty banku.