W celu realizacji wydatków budżetowych, w pierwszej kolejności Minister Finansów przekazuje środki budżetowe z centralnego rachunku bieżącego budżetu państwa na rachunki bieżące głównych dysponentów. Główni dysponenci dysponują teraz środkami budżetowymi przeznaczonymi na wydatki ustalone w danej części budżetu państwa. Z otrzymanych środków pokrywają własne wydatki, po czym przekazują środki dysponentom niższego stopnia. Ponadto dysponenci główni przekazują gminom dotacje celowe na zadania zlecone. Dysponenci trzeciego stopnia otrzymane „z góry” środki pieniężne wykorzystują na pokrycie własnych wydatków bez prawa ich dalszego przekazywania[1].
W trakcie wykonywania budżetu może wystąpić konieczność zwiększenia środków na wydatki nadplanowe lub pozaplanowe. Te dodatkowe wydatki budżetowe mogą być pokryte z rezerwy lub nadwyżki budżetowej. Rezerwy budżetowe możemy podzielić na (Art. 4 „Prawo Budżetowe):
- ogólną rezerwę na pokrycie nieprzewidzianych wydatków budżetowych związanych z zakłóceniami w gospodarce budżetowej w wysokości do 1 % wydatków,
- rezerwy celowe na:
– wypłaty wynikające z poręczeń i gwarancji, udzielonych przez Skarb Państwa,
– wypłaty wynikające z wymagalnych roszczeń od Skarbu Państwa,
– niezbędne uzupełnienie subwencji ogólnych dla gmin.
Rezerwami dysponuje Rada Ministrów, a z jej upoważnienia Premier lub Minister Finansów do wysokości określonej kwoty. Rezerwami celowymi dysponuje Minister Finansów , a rezerwą celową na wzrost wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej Rada Ministrów.
Rezerwy nie wykorzystane w danym roku zmniejszają deficyt budżetu lub zwiększają nadwyżkę budżetową. Nadwyżka budżetowa występuje, gdy dochody budżetowe są wyższe od wydatków budżetowych. Może być ona przewidziana w ustawie, lub ujawnić się w toku wykonywania budżetu.
Minister Finansów może w ciągu roku budżetowego zwiększyć obciążenia publicznoprawne np. przez podniesienie opłat celnych, stawek akcyzy, cen energii, gazu w celu uzyskania większych wpływów na pokrycie nieprzewidzianych wydatków budżetowych.
W planie budżetu państwa winny znaleźć się konkretne kwoty dochodów i wydatków budżetowych zapisane w Ustawie budżetowej na dany rok budżetowy.
Wykonanie budżetu, jak wyżej wspomniałam, polega na pobraniu dochodów i dokonaniu wydatków z budżetu państwa. Każde państwo dąży do uzyskania równowagi budżetowej, czyli takiego stanu budżetu, w którym wydatki znajdują pokrycie w dochodach. Równowaga ta rozumiana dosłownie nie występuje prawie nigdy. Najczęściej mamy do czynienia z odchyleniami od stanu równowagi. Dlatego w opracowywaniu projektu budżetu należy uwzględnić wystąpienie deficytu, czyli takiego stanu budżetu, w którym wydatki nie mają pokrycia w dochodach. W związku z tym w Ustawie budżetowej winna znajdować się kwota deficytu budżetowego oraz sposoby jego pokrycia.
Problem deficytu budżetowego został szczegółowo omówiony w dalszej części pracy.
[1] S.Owsiak, M.Wojnar-Kosek, K.Surówka, Równowaga budżetowa. Deficyt budżetowy. Dług publiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, s. 126